Huisartsen en poh’s leren beter inspelen op zingevingsvragen in laatste levensfase

Afbeelding

Anne-Wil Eewold is teammanager ouderenzorg/palliatieve zorg bij Hadoks, een organisatie die huisartsenpraktijken in de regio Haaglanden ondersteunt in hun dagelijkse werk. Proactieve zorgplanning in de palliatieve fase is een belangrijk onderdeel in zowel de palliatieve zorg als het zorgprogramma ouderenzorg, vertelt ze. Het bespreken van (zorg)wensen rondom de laatste levensfase kan namelijk niet-passende zorg en mogelijke onrust voorkomen bij patiënten en hun naasten. Kortom: een thema dat Hadoks continu onder de aandacht brengt van haar leden. Dankzij een subsidie van ZonMw kon Hadoks onlangs 15 huisartsen en 15 praktijkondersteuners ouderenzorg (poh-o’s) in hun regio trainen in het beter signaleren en verkennen wat patiënten bezighoudt als basis voor proactieve palliatieve zorgplanning.

Eewold: ‘Op basis van ervaringen van een andere zorggroep besloten we de 2 groepen los van elkaar te trainen, omdat het werk van deze zorgprofessionals qua dynamiek verschillend is waardoor ze andere leervragen hebben. De ZonMw-subsidie voor het implementeren van de SVP-interventie, waar deze training een onderdeel van is, sloot mooi aan bij onze wens om actief met gesprekstechnieken voor proactieve zorgplanning aan de slag te gaan. Het ging ons daarbij niet om de praktische kant van dat gesprek, bijvoorbeeld over of een patiënt wel of niet gereanimeerd wil worden. We wilden het echt breder insteken, dus over zingevingsvragen als: ‘Wat houdt u nog bezig?’, of ‘Waar wordt u nog blij van in het leven?’.’ 

De training was voor huisartsen en praktijk ondersteuners ouderenzorg (poh-o) die op de hoogte zijn van proactieve zorgplanning en het belang daarvan, maar graag meer praktische tools wilden om het gesprek hierover aan te gaan en daar ook mee wilden oefenen. ‘De manier waarop wij dat in deze training deden, op interactieve wijze en met acteurs, bood een belangrijke meerwaarde voor de deelnemers. Het zelf kunnen ondervinden hoe bepaalde gesprekstechnieken uitwerken op je gesprekspartner is erg waardevol. Bovendien is het een zeer effectieve manier van leren, en totaal anders dan de geijkte overdracht van kennis.’ Een trainingsacteur begeleidde de training en werd hierin ondersteund door een kaderhuisarts palliatieve zorg binnen Hadoks en een geestelijk verzorger van samenwerkingspartner Haagsche Zin, die zijn geschoold als train-de-ondersteuner. De kaderhuisarts palliatieve zorg gaf eerst een korte uitleg van de theorie over palliatieve zorg en het belang van een gesprek over proactieve zorgplanning in de palliatieve fase. Daarna legde de geestelijk verzorger uit hoe hij hierbij kan helpen: zo kan de huisarts naar hem verwijzen bij complexe problematiek op het gebied van zingeving. 

Vervolgens gingen de deelnemers onder begeleiding van de trainingsacteur zelf aan de slag. Ze oefenden gesprekstechnieken met de acteurs, op basis van de casuïstiek die ze zelf konden inbrengen. Eewold was aanwezig bij een deel van de training. ‘Het ging toen bijvoorbeeld over wat je eigen overtuigingen zijn en hoe je die vaak ook meeneemt in je gesprekken met patiënten. Alleen al die bewustwording is heel waardevol. Een ander voorbeeld was het effect van non-verbale communicatie. Omdat de deelnemers oefenden met acteurs, ondervonden ze zelf dat bepaalde boodschappen soms niet overkomen als je eigen lichaamstaal er niet mee in lijn is. Denk aan het voeren van een gesprek over wat een patiënt nog belangrijk vindt, maar daarbij haast op het puntje van je stoel zitten. Voor de patiënt is dat geen prettige manier om zijn wensen bespreekbaar te maken.’ 

En wat vonden de deelnemers er zelf van? Hier kwam het verschil in benadering van poh-o’s en huisartsen duidelijk naar voren. Poh-o’s leren tijdens hun opleiding al over het voeren van gesprekken met patiënten over wat zij nog belangrijk vinden in het leven. Maar zodra het over medische zaken gaat, zoals euthanasie, verwijzen zij patiënten door naar de huisarts. Waar de poh-o’s dus wat meer op welzijn en het sociale stuk zitten, houden huisartsen zich toch vooral met de medische kant bezig. Eewold zag dit onderscheid terug in de evaluaties. ‘Alle poh-o’s vonden het heel leuk, leerzaam en prettig om samen met de acteurs te oefenen op de gesprekstechnieken. Ze vonden het fijn om vragen aangereikt te krijgen die ze kunnen gebruiken in de gesprekken over proactieve zorgplanning. Denk bijvoorbeeld aan: ‘U bent flink achteruit gegaan de laatste tijd, hoe is dat voor u?’, ‘Maakt u zich ergens zorgen over?’, ‘Wat zou u daarbij kunnen helpen?’. Ook kwamen ze er door de training achter dat ze veel meer kunnen doorvragen dan ze al deden, onder andere met: ‘Begrijp ik goed dat…’, of ‘Wat bedoelt u precies met deze opmerking?’. Daarnaast was het voor veel poh-o’s goed om te weten wat een geestelijk verzorger kan betekenen voor patiënten in de palliatieve fase.’ 

De huisartsen waren ook positief over de training, al hadden sommigen verwacht dat er wat meer nadruk zou liggen op de overdracht van medische kennis in plaats van op het zelf oefenen van gesprekstechnieken met acteurs. Wel voelden ze zich heel veilig om dat te doen, vanwege de kleine groep deelnemers. Na de training organiseerde Hadoks op verzoek van de deelnemende huisartsen nog een scholing over euthanasie, stoppen met eten en drinken en palliatieve sedatie in samenwerking met Expertisecentrum Euthanasie.

Na het volgen van de SVP-training praten huisartsen en poh-o’s in de regio Haaglanden meer over proactieve zorgplanning met patiënten in de palliatieve levensfase. Eewold: ‘Het is ook 1 van onze speerpunten die we op allerlei verschillende manieren onder de aandacht brengen bij huisartsenpraktijken in onze regio. Dus niet alleen via deze training, maar ook via zorgprogramma’s, zorgprotocollen en symposia. Ik denk dat alles bij elkaar heel sterk is’, zegt ze. Haar advies aan anderen is om de SVP-training, net als bij Hadoks, onderdeel van bestaande structuren te laten zijn en niet als een op zichzelf staande training aan te bieden. 

Eewold ziet dat de aandacht voor proactieve zorgplanning is toegenomen in de huisartsenpraktijken in de regio Haaglanden. ‘Huisartsen en poh-o’s registeren deze gesprekken met een bepaalde code, waardoor wij op basis van geaggregeerde anonieme data per huisartsenpraktijk kunnen zien hoeveel kwetsbare ouderen een gesprek met de huisarts of poh-o hebben gehad over hun wensen rondom de laatste levensfase. En dat aantal nam in de afgelopen jaren toe. Die toename komt ook omdat er in de laatste jaren überhaupt veel meer aandacht is voor proactieve zorgplanning en palliatieve zorg. En dat is natuurlijk goed nieuws.’ Want dat leidt ook tot een betere kwaliteit van palliatieve zorg. Sinds kort is er ook een koppeling tussen het Huisartsen Informatie Systeem en de Huisartsenspoedpost met betrekking tot proactieve zorgplanning. Zo is ook in de avond, nacht en in het weekend op de huisartsenspoedpost te zien welke afspraken patiënten hebben gemaakt over zorg in de laatste levensfase. 

‘Tijdens de training hebben we veel voorbeelden van gesprekken gezien om zichtbaar te maken wanneer een gesprek goed loopt en wanneer niet. We ontvingen praktische tips en hebben geoefend, zowel met taal als met lichaamstaal. Daarnaast kreeg iedereen een persoonlijke tip op zijn of haar gespreksvoering’, zo vatte een poh-o haar ervaring samen. Een huisarts prees het grote leereffect: ‘Het was een verassende nascholing waarin je werd geconfronteerd met je eigen onhandigheid met betrekking tot praten over de dood’. Een andere huisarts gaf aan het een heel goede nascholing te vinden. ‘Het is altijd spannend met acteurs, maar dit was erg nuttig. Prettig dat het een kleine groep was, dat zorgde voor veiligheid om te oefenen. Het zou fijn zijn om nog achtergrondinformatie op papier te krijgen.’ Ook Eewold is erg enthousiast. ‘In vrijwel alle scholingen die wij aanbieden gaat het meestal al snel over de inhoud, dus de praktische insteek van deze training was een mooie afwisseling. De trainingsacteur had de training ook erg goed in elkaar gezet. Ik denk dat alle deelnemers er wel ontzettend veel van hebben geleerd, en de opgedane kennis ook direct in de dagelijkse praktijk kunnen gebruiken. Het zou dan ook mooi zijn om de training nog een keer te kunnen aanbieden.’