Preventie

Het belang van preventie wordt breed erkend en staat ook in het Gezond en Actief Leven Akkoord, Integraal Zorgakkoord en Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord hoog op de agenda. Belangrijk, nu we allemaal werken aan een gezonde generatie in 2040. 

Met onderzoek naar preventie werken we aan nieuwe kennis, oplossingen en innovaties en stimuleren we dat deze ook echt worden gebruikt. Dat doen we samen met iedereen die een rol heeft in preventie. Van professionals die in de praktijk werken tot onderzoekers en van opleiders tot beleidsmakers. En natuurlijk met de burgers zelf.

Preventie is een breed begrip. Ons doel is dat iedereen zo gezond mogelijk kan leven in een gezonde leefomgeving. Daarom geven we subsidie om kennis te ontwikkelen over preventie en gezondheidsbevordering. 

Belangrijke speerpunten:

• Gezonde leefstijl
• Gezonde fysieke leefomgeving
• Terugdringen van sociaaleconomische gezondheidsverschillen

Tijdens de coronacrisis werd het belang van een gezonde leefstijl duidelijk: leefstijl had effect op het ontstaan en verloop van COVID-19. Daarna kwam preventie landelijk weer meer op de kaart, onder meer in het GALA en IZA. Een gezonde leefstijl verkleint de kans op het ontstaan van ziekten en zorgt voor minder complicaties bij chronische ziekten. En als iemand al ziek is, dan kan leefstijl in de zorg een positief effect hebben op de behandeling of het verloop van de ziekte of aandoening. 
Verschillende factoren zijn van invloed op de gezondheid en dat vraagt om onderzoek naar effectieve integrale aanpakken.  Ook is er aandacht voor alcoholpreventie: er wordt kennis ontwikkeld en we verstevigen de kennisinfrastructuur.

De leefomgeving heeft invloed op gezondheid, (gezond) gedrag en of iemand kan meedoen in de samenleving. Een gezonde leefomgeving kan dus positief bijdragen aan gezondheid: het bevordert gezond gedrag en beperkt blootstelling aan gezondheidsrisico’s. Een gezonde leefomgeving is actueel én belangrijk en het is een speerpunt voor beleidsmakers in het fysieke en sociale domein.

Gemeenten en GGD’en werken samen aan praktijkgerichte kennis om gezondheid mee te wegen bij het inrichten en beheren van de fysieke omgeving. Inzichten uit verschillende projecten hebben we verzameld in 2 kennisbundels. In de kennisbundel: Samenwerken aan de gezonde leefomgeving (2026) staan praktische instrumenten en geleerde lessen over samenwerken: tussen domeinen, met inwoners en op actuele thema's. In de  kennisbundel: Gezond leven in gemeente en regio (2024) staan bruikbare en praktische gezondheidsaanpakken voor een gezonde wijk. 

Door in te zetten op onderzoek en innovaties rond fietsveiligheid, dragen we bij aan veilig blijven fietsen en aan bewegen. Fietsen brengt veel voordelen voor gezondheid, mobiliteit en duurzaamheid. Maar tegelijkertijd neemt het aantal ernstige en dodelijke fietsongevallen al jaren toe. Zonder aanvullend beleid, is de verwachting dat het aantal fietsongevallen verder stijgt. 

Mensen met een lage sociaaleconomische positie hebben vaker gezondheidsproblemen en een minder lange (gezonde) levensverwachting. Preventieonderzoek richt zich op de factoren die gezondheid beïnvloeden en biedt handvatten om de kansen op een gezond leven te vergroten en de gezondheidsachterstanden te verkleinen. Onderzoek zorgde voor inzichten in het voorkomen, verkleinen en verklaren van verschillen. Ook werken we aan kennis over gezondheid in kwetsbare wijken en kwetsbare zwangeren.

Kennis uit preventieonderzoek draagt bij aan het verkleinen van de sociaaleconomische gezondheidsverschillen in ervaren gezondheid van werknemers. Onderzoekers hebben waardevolle kennis ontwikkeld over interventies die direct op de werkplek inzetbaar zijn, zodat werknemers actief kunnen werken aan een gezond(er) leven.

Werken en deelnemen aan de maatschappij dragen bij aan een betere gezondheid. Daarom stimuleren we onderzoek dat nieuwe inzichten oplevert over de relatie tussen werk, inkomen en gezondheid. Bijvoorbeeld voor gemeenten die inwoners ondersteunen bij het vinden van werk en bij het terugdringen van schulden, het voorkomen van ziekte door slechte arbeidsomstandigheden en terugkeer naar werk bij gezondheidsproblemen.

We willen de mentale gezondheid bevorderen, mentale klachten voorkomen en veerkracht versterken. Er komt een landelijk dekkend kennisnetwerk om kennis op dit thema uit te wisselen en er is aandacht voor de implementatie, borging en opschaling van effectieve en kansrijke interventies. Ook veerkracht is een belangrijk onderwerp, waarbij onderzoekers onder andere kijken naar welke factoren in een wijk bijdragen aan de veerkracht van kinderen. En hoe sociale netwerken meegenomen kunnen worden in wijkgerichte gezondheidsbevordering. 

Gemeenten doen in toenemende mate een beroep op GGD’en. Dit heeft te maken met de ambities in het IZA en GALA. Met een impuls hebben GGD'en gewerkt aan het verstevigen van hun kennis- en adviesfunctie én is een overkoepelend leernetwerk opgezet.  In de publicatie GGD'en steviger in positie leest u meer over de resultaten. 

De huisartsenpraktijk is meestal het eerste aanspreekpunt bij gezondheidsklachten. De oorzaak ligt vaak bij een ongezonde leefstijl of bij problemen op sociaal en maatschappelijk vlak. Daarom investeren we in kennis voor professionals in de eerstelijnszorg en een toegankelijk aanbod van preventie in de wijk.

Bij vroegtijdige ontdekking van ziekten, is de kans op een succesvolle behandeling groter. Onderzoekers leveren kennis op voor bevolkingsonderzoeken, bestaande of innovatieve screeningsmethoden. Denk aan kennis over de mogelijke gezondheidswinst of -schade van screening bij de gezonde burger. Maar denk ook aan onderzoek waardoor de handelingsopties van burgers kunnen vergroten.

Diverse programma’s dragen bij aan een kansrijke start voor alle kinderen, ook die in kwetsbare omstandigheden. Onderzoek richt zich niet alleen op de gezondheid van moeder en kind rondom de zwangerschap en geboorte. Ook gezond zwanger wórden, goede samenwerking in de geboortezorg en krachtig ouderschap zijn hierbij belangrijk. Want een kansrijke start is belangrijk voor elk kind, ook in kwetsbare omstandigheden.

We leven langer en ook langer in goede gezondheid. Onze projecten dragen er aan bij dat ouderen zo lang mogelijk vitaal blijven. Denk aan het voorkomen van vallen en ondervoeding maar ook aan het kunnen blijven meedoen aan de maatschappij.

Met het doorlopende preventieprogramma sluiten we steeds aan op de 4-jaarlijkse cyclus voor het gezondheidszorg- en preventiebeleid. Steeds weer bouwen we voort op datgene wat in de vorige periode al is gestart en versterkt de resultaten daarvan. In de periode 2019-2022 en 2023-2026 ligt de focus op:

• Innovatie
• Kennisbenutting en implementatie
• Effectiviteit
• Vroege opsporing

Hoe kan de aansluiting verbeteren tussen kennis, beleid en praktijk? Het Kennisplatform Preventie is een initiatief van het ministerie van VWS. Het is een onafhankelijk platform, bestaande uit experts vanuit beleid, onderzoek en praktijk en wordt inhoudelijk begeleid vanuit het ministerie. De voorzitter van het Kennisplatform is prof. dr. Henk Garretsen. ZonMw voert het secretariaat van het Kennisplatform, in opdracht van VWS.