Plantaardige voeding in de behandeling van reuma en artrose

De Westerse leefstijl leidt via een lage graad ontsteking tot chronische ziekten. Uit onderzoek naar een leefstijlinterventie met plantaardige voeding, bewegen en stress-verlaging bij mensen met reuma en bij mensen met artrose, bleek dat de ziekteactiviteit bij de reumagroep en de pijn, stijfheid en het fysiek functioneren bij de artrosegroep duidelijk was verbeterd. Reumatoloog Dirkjan van Schaardenburg vertelt meer over de resultaten.

Artrose is de grootste stijger van de chronische ziekten. Naar verwachting stijgt het aantal van 1 miljoen mensen in 2015 naar 2 miljoen in 2040. Dit loopt gelijk aan de toename van obesitas, waarin leefstijl zelfs nog meer de bepalende factor is.

‘De huidige behandeling van artrose aan de heup of knie is gericht op pijnbestrijding en oefentherapie. Deze is wisselend effectief en uiteindelijk is gewrichtsvervanging vaak noodzakelijk’ vertelt Dirkjan. ‘En bij reumatoïde artritis -of kortweg reuma- geeft moderne medicatie weliswaar goede behandelresultaten, maar veel mensen hebben last van bijwerkingen en de behandeling is duur. Ondertussen wordt de ziekte voor een belangrijk deel veroorzaakt door leefstijlfactoren, en het ligt daarom voor de hand om de behandeling juist ook op die factoren te richten. Het project Plants for Joints deed daar onderzoek naar.’

‘Bij mensen met actieve reumatoïde artritis (reuma) en bij mensen met metabool-syndroom geassocieerde artrose van heup of knie (artrose) verliep de leefstijlinterventie succesvol: na 4 maanden waren de ziekteactiviteit bij de reuma groep en de pijn, stijfheid en het fysiek functioneren bij de artrose groep duidelijk verbeterd ten opzichte van een controlegroep.

Ook verbeterden ontstekingswaarden, metabole maten en lichaamssamenstelling (zoals gewicht, buikomvang en vetpercentage) in de 2 interventiegroepen ten opzichte van de controlegroep, die de standaard zorg had ontvangen.

Vanwege de gecombineerde aanpak is het niet te zeggen welke leefstijlcomponent de grootste invloed had op het resultaat. Wel konden we zien dat de deelnemers de grootste verandering bereikten in hun eetpatroon, gemeten aan de toegenomen vezelinname en de afgenomen inname verzadigd vet.’

‘Na de 4 maanden van het onderzoek volgden de deelnemers aan de controlegroepen ook het leefstijlprogramma. Aansluitend werden alle deelnemers nog 2 jaar gevolgd, waarbij zij via nieuwsbrieven en enkele webinars werden aangemoedigd de leefstijlveranderingen vast te houden. Het resultaat was dat beide groepen in staat bleken de bereikte verbeteringen 2 jaar lang vast te houden. Gemiddeld was daarbij het medicatiegebruik lager dan aan het begin van de studie.

De metingen bij de deelnemers zijn afgerond. Om meer te weten te komen over het werkingsmechanisme volgen de komende tijd nog analyses van het microbioom, naar veranderingen in de soorten en de functionele activiteit van bacteriën tijdens de studie. Het microbioom in de darm is een afspiegeling van wat we eten, en het heeft een intensieve interactie met het immuunsysteem.’

‘Een economische analyse over de eerste 4 maanden toonde een hoge waarschijnlijkheid van kosteneffectiviteit vanuit maatschappelijk perspectief en een wat lagere waarschijnlijkheid vanuit gezondheidszorgperspectief. Vanwege het behoud van de goede resultaten in de 2 jaar nadien is het aannemelijk dat de kosteneffectiviteit op de langere termijn nog gunstiger uitvalt.’

‘Het programma kreeg in een procesevaluatie een hoge waardering van de deelnemers (9,2 bij een maximale score van 10). Zij vonden de interventie compleet, consistent en zouden deze aanbevelen aan anderen. Op basis van de feedback van deelnemers en leefstijlcoaches is het programma aangepast tot een online programma van een jaar, ondersteund door een boek, een forum en maandelijkse online bijeenkomsten. Hierbij is individuele begeleiding bij een diëtist optioneel. Het geheel is gericht op duurzame gedragsverandering naar een gezond patroon.

Het vernieuwde programma heet DuurzaamVitaal en wordt aangeboden door de nieuw opgerichte zorgorganisatie Plants for Health. Een uitgebreide variant van 2 jaar met aanvullende live-groepsbijeenkomsten en individuele begeleiding is recent erkend door het RIVM als gecombineerde leefstijlinterventie (GLI). Na succesvolle contractering in 2026 wordt beoogd dit programma via het basispakket vanaf 2027 aan te bieden. Daartoe is door de inmiddels gepromoveerde onderzoekers Wendy Walrabenstein en Carlijn Wagenaar Plants for Health opgericht. De GLI-indicatie is overgewicht in combinatie met een chronische aandoening, in dit geval reuma of artrose. Op basis van eerder vergelijkbaar onderzoek is daar ook een verhoogd risico op hart- en vaatziekten aan toegevoegd.

Het online programma DuurzaamVitaal wordt (nog) niet vergoed vanuit het basispakket. Enkele zorgverzekeraars (waaronder ONVZ) vergoeden het programma al wel vanuit de aanvullende verzekering. In de tussentijd kan het programma op eigen kosten worden gevolgd. De eerste 360 deelnemers volgen inmiddels dit programma.’

Dirkjan: 'Het programma blijkt goed vol te houden en kan ook goed worden gecombineerd met andere behandelingen, zoals medicatie. Nieuw was ook dat het lange termijn effect van de leefstijl verandering gedurende 2 jaar na de aanvankelijke gerandomiseerde trial werd gemeten.'

Dit project heeft een vervolg gekregen binnen de ronde Preventieambassadeurs (Preventieprogramma). In dit project gaat het om het verder brengen van de interventie. Het is bijvoorbeeld belangrijk dat zorgverleners (in reumatologie) hun patiënten kunnen informeren en motiveren om van deze mogelijkheden op het gebied van gezonde (plantaardige) voeding, bewegen en ontspanning gebruik te maken.

En ook dat zorgverleners weten hoe zij naar deskundige behandelaren kunnen verwijzen, waaronder gespecialiseerde diëtisten, en gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) aanbieders.

‘De interventie voerden we uit bij Reade. We werkten hierin samen met Amsterdam UMC voor de implementatie, de Universiteit Leiden voor gedragsverandering, het Spaarne Ziekenhuis voor het benaderen van deelnemers, en de universiteiten van Münster en Erlangen voor onderzoek naar het werkingsmechanisme.’