In Heerlen weten ze: 'Vader zijn, is geen bijrol'

Papa. Vader. Pa. Pappie. Hoe je hem ook noemt, hij wordt nogal eens op de tweede plek naast de moeder gezet. Terwijl studies erkennen dat het een positieve impact op de ontwikkeling van een kind heeft als de vader betrokken is bij de zwangerschap en het gezinsleven. Verschillende organisaties in de gemeente Heerlen sloegen de handen ineen om het ouderschap en opvoedklimaat in gezinnen te versterken en het bestaande ondersteuningsaanbod aan jonge moeders te verbreden naar jonge vaders. ZonMw financierde het project 'Integrale begeleiding van jonge ouders in Heerlen' en ging in gesprek met Marijke Sniekers en Simone Knops hoe dit werd aangepakt. 

Sinds 2016 kent Heerlen JOP: het Jonge Ouder Perspectief. Dit gespecialiseerde zorgprogramma richt zich op (aanstaande) jonge moeders en vaders tot 27 jaar die te maken hebben met complexe uitdagingen. Het doel is om hun veerkracht te vergroten en hen te helpen een veilige en stabiele omgeving voor hun kind te creëren. 

Marijke Sniekers, docent-onderzoeker bij lectoraat Sociaal Werk van Zuyd Hogeschool, was projectleider van het actieonderzoek. ‘Voor moeders is er veel professioneel hulpaanbod, voor vaders amper. En wat er is, draait vaak op individuele vaders die iets willen betekenen voor andere vaders, omdat ze zich niet gezien of gehoord voelden in de bestaande hulp- en dienstverlening. We merkten in het actieonderzoek dat professionals vaders vaak onbedoeld over het hoofd zien. Niet uit onwil overigens, eerder zijn ze handelingsverlegen om bijvoorbeeld vaders te benaderen die geen gezag hadden over hun kind,’ legt Marijke uit. ‘Mijn promotieonderzoek was gericht op sociaaleconomische zelfstandigheid en agency van jonge moeders. In de loop van dat onderzoek bleek echter ook dat vaders, en vooral jonge vaders, weinig aandacht hadden van professionals in het sociale en medisch domein. Dus was het heel mooi dat het ZonMw-programma KOOZ het mogelijk maakte om in te zoomen op jong vaderschap. Samen met het JOP, JENS, Moventis GGZ en ’t Prunelleke zijn we vanuit het lectoraat het actieonderzoek gestart.’ 

Simone Knops, werkzaam bij de gemeente Heerlen als projectleider JOP & gedragswetenschapper in de jeugdzorg, was ook vanaf het begin betrokken bij het JOP. Eerst direct bij de mensen zelf, later met meer afstand vanuit haar rol als gedragswetenschapper. ‘Ik werkte eerst bij de gemeentelijke toegangspoort voor jeugdhulp in met name complexe situaties,’ begint Simone. ‘Nu kom ik niet meer in thuissituaties, want mijn taak is nu op beleid gericht. Maar de jaren dat ik in complexe en onveilige situaties heb gewerkt, hebben mij wel gevormd. Sommige momenten, wanneer een kind bijvoorbeeld niet langer thuis kan blijven wonen vanwege onveiligheid, gaan je niet in de koude kleren zitten. Kinderen zijn onbevangen en onschuldig. Dus als je ziet dat sommige kinderen niet veilig kunnen opgroeien, dan raakt me dat. Dus daarom doe ik dit werk. Ik vind dat ieder kind een goed leven verdient.’

De vraag waarom het belangrijk is om die vaders te betrekken, beantwoordt Simone. ‘Die positieve impact begint al vóór de geboorte. Een betrokken vader zorgt voor een aanvullende sociale en fysieke ontwikkeling van het kind. Anders gezegd: andere kwaliteiten worden sterker ontwikkeld dan als de moeder er alleen voor staat. Een ander argument om de vaders te betrekken is dat het ook hun recht is. Professionals in de geboorte- en jeugdzorg moeten zich ervan bewust zijn dat vaders gelijkwaardig moeten worden behandeld. Als een vader zijn ongeboren kind heeft erkend, heeft hij automatisch ook het gezag. En daaruit volgt de juridische plicht dat vaders niet genegeerd mogen worden. Consultatiebureaus, jeugdhulpverleners, verloskundigen en al die andere professionals zouden bewuster kunnen investeren in het betrekken van de vader.’ 

'Laten we het niet meer hebben over vaders die op hun kinderen oppassen of een papadag hebben,’ vult Marijke aan. ‘Nee, je bent volwaardig ouder, ook als je op jonge leeftijd een kind krijgt. Uit de gesprekken met jonge vaders bleek dat zij zich vaak vergeten voelen, omdat de aandacht in zorg en hulpverlening meestal naar de moeder gaat. Veel vaders vertelden ook dat professionals snel aannemen dat zij weinig weten over opvoeding en verzorging, juist omdat ze jong zijn. Daarnaast gaven vaders aan dat ze behoefte hebben aan erkenning en geruststelling, maar niet speciaal geprezen willen worden voor normale zorgtaken. Zij zijn gewoon vader en niet extra speciaal. In de gesprekken kwam ook naar voren dat jonge vaders te maken krijgen met angst en stigma, bijvoorbeeld de vrees om hun kind kwijt te raken of het idee dat zij onverantwoordelijk zouden zijn. Verder bleek het vaderschap voor deze mannen juist vaak een positieve en vormende ervaring.’

Marijke identificeert een dilemma voor professionals en organisaties: ‘Veel organisaties denken inclusief taalgebruik te hanteren door over ouders te spreken. Dat is natuurlijk ook zo voor ouders die zich niet identificeren als vader of moeder. Maar in de praktijk blijkt dat organisaties met de term ‘ouders’ eigenlijk moeders bedoelen. En dat professionals, maar ook vaders en moeders, het woord ‘ouders’ opvatten als moeders. Dat is weer een reden waarom vaders zich niet aangesproken voelen. Het woord vader komt te weinig in het vocabulaire van professionals in zorg en welzijn voor. Onze maatschappij kent nog altijd een sterke moederschapscultuur, waarin moeders als primaire verzorgers worden gezien. We hebben met het actie-onderzoek actief gewerkt aan bewustwording en verandering hiervan.’

Over hoe je als professional het contact met vaders opzet en onderhoudt, is een uitgebreide aanvulling in de JOP-training voor professionals gemaakt. Simone: ‘De resultaten en aanbevelingen ontwikkeld binnen het actie-onderzoek zijn verwerkt in de doorontwikkelde JOP Methodiek Positieve Jeugdzorg en de bijbehorende training die we bijvoorbeeld aan ambulante medewerkers, zorgorganisaties en consulenten van de gemeente geven. Die extra vader-module wordt gewaardeerd door de professionals. Ze ervaren een beter inzicht in de leefwereld, behoeftes en ervaringen van een (jonge) vader. Ook snappen ze beter wat hun plichten als professional jegens de vaders zijn en hoe ze die beter kunnen betrekken. Wat ook een eye-opener onder deelnemers van de training was, was dat vaders, ongeacht hun leeftijd, ook geregeld een actieve kinderwens hebben. Er wordt vaak aangenomen dat een jonge vader overvallen is door de zwangerschap van hun partner. Maar soms is het een bewuste keuze en is het kind heel gewenst. Als hulpverlener is het een verrijking voor het contact met de vaders om dat vooroordeel uit de weg te hebben.’ 

Simone: ‘Een blijvend punt van aandacht is dat je je als professional bewust bent dat er altijd een zekere argwaan richting de hulpverlening zit. Jonge ouders, zowel moeders als vaders, zijn vaak angstig dat hun kind bij hen wordt weggehaald. Daarom voelen ze een druk om zich extra te bewijzen dat ze de zorg aankunnen. Het is belangrijk dat je die angst vermindert. Hoe? Door vooral het positieve, dat wat er goed gaat, te benadrukken. Dat versterkt zelfvertrouwen en zelfredzaamheid. En ook belangrijk: biedt perspectief bij de problemen,’ besluit Simone. ‘Ook voor andere gemeenten en maatschappelijke programma’s zou ik de tip willen meegeven om te focussen op successen. Investeer in dat wat goed gaat, want ik geloof echt dat we op die manier de jeugdhulp in Nederland vooruit kunnen helpen.’