In Rotterdam “You never walk alone”, óók als je zwanger bent
Samen zwanger. Samen bevallen. Samen kramen. Samen opvoeden. In Rotterdam sta je er niet alleen voor als je zwangerschap door omstandigheden moeilijkheden kent. Onderzoeker Sushma Munshi en gynaecoloog Hilmar Bijma zetten met een groep toegewijde partijen een zorgnetwerk op dat (aanstaande) ouders ondersteunt. In dit artikel blikken ze terug.
Wanneer ben je kwetsbaar?
Als hoogleraar haalt Hilmar wetenschappelijke inzichten op en onderzoekt hoe die de praktijk beter kunnen maken en andersom. Zo ook bij het project “Samen Groeien 010: Integraal zorgnetwerk voor (zeer) kwetsbare gezinnen in de gemeente Rotterdam.” In Rotterdam en omstreken ontbrak een volledig aansluitend integraal netwerk voor zorg- en hulpverlening aan (aanstaande) ouders in (zeer) kwetsbare omstandigheden, vanaf preconceptie tot de eerste 2 jaar na de geboorte, oftewel de eerste 100 + 1.000 dagen.
‘Kwetsbaarheid voor, tijdens en na de zwangerschap,’ begint gynaecoloog en hoogleraar Hilmar, ‘is een lastig begrip. Want wanneer ben je kwetsbaar? En zijn het niet eerder de kwetsbaarheid van de ontwikkelingsperiode en de omstandigheden die iemand in een kwetsbare positie zetten, terwijl die uitdagingen de aanstaande ouders juist heel sterk maken? Want dat zie ik in de praktijk. De vrouwen in een kwetsbare situatie die bij mij op de poli komen, zijn allesbehalve kwetsbaar. Eerder strijdlustig om dwars door die moeilijkheden heen het beste voor hun ongeboren kind te doen. Want besef hoe het overkomt als je ervoor knokt om ondanks alles je baby op nummer 1 te zetten… Dan kwetsbaar genoemd worden, kan iemand onbedoeld in een slachtofferrol zetten. En ik geloof dat dat averechts werkt. Dus moet je de kwetsbare omstandigheden erkennen en mensen aanspreken op hun kracht, want daar zit de mogelijkheid tot verandering.’
Zijn het niet juist de omstandigheden die iemand kwetsbaar maken, in plaats van dat iemand kwetsbaar ís?
Werkelijkheid versus praktijk
Collega-onderzoeker Sushma deelt het ongemak over het begrip en onderbouwt wat de term beladen maakt. ‘De werkelijkheid is altijd ingewikkelder dan het beschreven beleid,’ legt Sushma uit. ‘Ons actie-onderzoek gaat uit van een voortdurende samenwerking met professionals én ouders. Beide visies werden zo verankerd in de resultaten. Zo ontdekten we vrij snel dat de term ‘kwetsbare zwangerschap’ handig is voor de professionals, je kunt gericht zorg inkopen voor een gezin, maar het label juist beladen voelt of zelfs veroordelend voor veel ouders.’
Kijk naar wat wél kan
‘Het is kortom cruciaal hoe je het noemt; wordt het gebruikt op een manier die de verbinding versterkt of juist afstand en isolatie creëert?’ vervolgt Hilmar. ‘Zie je mij als kwetsbaar of gebruik je die term om mij te helpen en mij de juiste zorg te geven? Mensen prikken er haarfijn doorheen als een zorgverlener iemand impliciet – ook al is dat onbedoeld – negatief wegzet en niet de veerkracht en mogelijkheden van iemand ziet. Als je verandering wil, en dat wil je als je iemand wil helpen om uit die kwetsbare omstandigheden te komen, dan moet je kijken naar wat wél kan. Dan focus je op iemands kracht in plaats van kwetsbaarheid.’ Sushma: ‘Een ouder kreeg een uitnodigingsbrief van de poli “Kwetsbare Zwangeren.” Zij herkende zichzelf daar helemaal niet in, dus zo’n term helpt haar niet. Integendeel.’
Voorkom stress
‘We weten inmiddels dat ernstige stress tijdens de zwangerschap ongunstig is voor de ontwikkeling en lange termijngezondheid van het (ongeboren) kind,’ legt Hilmar uit. ‘We moeten zwangeren dus beschermen tegen extra onnodige stress en proberen de stressgevende factoren weg te nemen. Wat we, onbedoeld, met zo’n term “kwetsbaar” soms doen, is er een extra stressfactor bij geven, die gepaard kan gaan met schaamte, wanhoop of moedeloosheid bij de (aanstaande) ouders. Vandaar dat we er zo uitgebreid bij stilstaan: de juiste hulp geven, begint met verbinding en menselijkheid.’
Loket-overstijgende aanpak
Stressfactoren wegnemen is wat het Rotterdamse project kenmerkt. Naast de juiste taal, betekent dat ook zoveel mogelijk drempels wegnemen om op tijd passende zorg te krijgen en het aantal loketten waar iemand langs moet te beperken. Hilmar: ‘Voor sommige mensen is het telkens een puzzel hoe ze überhaupt op de poli kunnen komen. Dat geeft stress. Daarnaast waren er te veel ambtelijke loketten en te veel partijen die naast elkaar werkten in plaats van samen voor de cliënten in de bres te springen. Uit de praktijk weten we dat een loket-overstijgende aanpak goed werkt. (Aanstaande) moeders krijgen soms een vaste coach die met haar bekijkt wat er nodig is en hoe dat geregeld kan worden. Eerst wordt de moeder daarmee geholpen, maar na verloop van tijd draagt de coach het regelen over aan de moeder zelf. Zo vergroot je iemands draagkracht, vergroot je het zelfvertrouwen en ga je uit van iemands kunnen. En help je dus vanuit kracht.’
De geïnterviewden voorgesteld
- Hilmar Bijma is hoogleraar Kinderwensverkenning en als gynaecoloog gespecialiseerd in het begeleiden van aanstaande ouders in kwetsbare omstandigheden.
- Sushma Munshi is gezondheidswetenschapper die zich vanaf de start als promovendus aan het project verbond.
Samen beter
Sushma: ‘Het project heeft heel veel moois opgeleverd. Natuurlijk in samenwerking met de (aanstaande) ouders en de gemeente Rotterdam, CJG Rijnmond, ASVZ (begeleid wonen), Moeders van Rotterdam, Nu niet Zwanger, afdeling Verloskunde en de afdeling Psychiatrie van het Erasmus MC, Tranzo van Tilburg Universiteit en Hogeschool Rotterdam. Want alleen door samen te werken, kom je tot goede resultaten. De zorg in de eerste 100 + 1.000 dagen is verbeterd doordat er een leernetwerk is opgezet. Professionals weten elkaar nu beter te vinden, wisselen kennis uit en zetten zelf onderlinge samenwerkingen op. De overdrachtsmomenten, van bijvoorbeeld verloskundige of ziekenhuis naar jeugdverpleegkundige of van jeugdarts naar GGZ, verlopen nu beter. Mensen snappen nu waar collega’s in het veld tegenaan lopen en soms ook machteloos zijn door wachtlijsten. Dat geeft saamhorigheid in plaats van frustratie naar elkaar toe. En dat heeft de zorg rondom gezinnen in een kwetsbare positie echt verbeterd.’
Mooie resultaten
‘Wat me telkens verraste als we een bijeenkomst met alle professionals en ouders organiseerden,’ vertelt Hilmar, ‘is dat er altijd meer mensen kwamen dan er aanmeldingen waren. Dat zegt wel hoe dit leeft bij alle betrokkenen. En dankzij die geëngageerde mensen is het project een succes geworden. Is er een leernetwerk ontstaan dat blijft en zijn er geweldige materialen, zoals infographics en praatplaten, ontwikkeld. Ook is het zorgpad (cliëntreis) van een zwangere inzichtelijk geworden en weten daarom alle professionals wat ieders rol is en wie voor welk deel verantwoordelijk is. Dat hebben we met elkaar voor elkaar gekregen.’
Wat zat tegen?
Sushma: ‘Wat tegenzat en een gevoelig deel blijft van de samenwerking met zo veel partijen, is het personeelsverloop. En dan met name in de wijk. Mensen komen en gaan en je moet er steeds weer voor blijven zorgen dat nieuwe collega’s de urgentie van de samenwerking voelen. Dat ze die saamhorigheid ook gaan ervaren. Dus het blijft een uitdaging om dat systeem van de samenwerking te borgen zodat het leernetwerk z’n kracht blijft behouden.’
De werkelijkheid is altijd ingewikkelder dan het beleid.
De ervaringen van ouders
Hadden ze het achteraf anders willen opzetten? ‘Nee!’ zeggen Sushma en Hilmar eensgezind. ‘Vanaf het allereerste begin hadden we een nauwe samenwerking met alle betrokken organisaties en Stevige Start (de Kansrijke Start-coalitie in Rotterdam),’ legt Hilmar uit. ‘We hebben het project samen met hen en een groep ouders bedacht. Samen een gedeelde visie ontwikkeld. Samen een soort spoorboekje gemaakt hoe we te werk zouden gaan. En samen bijsturen als iets in de praktijk anders liep of niet bleek te werken. Die samenwerking zorgde ervoor dat alles telkens door alle lagen heen getoetst werd en er onderling geen ruis was. En wat ook écht werkte: de ouders hadden een volwaardige rol in het proces, niet alleen adviserend, maar ook besluitvormend. Bij elke stap zat de blik en ervaring van de ouders erin. Dat heeft geholpen om het beleid en de ouders samen te brengen. Trouwens, de erkenning dat de ervaring van (aanstaande) ouders en professionals een even belangrijke waarde heeft als de expertise van professionals is nu echt gemeengoed geworden in Rotterdam. Dat is echt geweldig,’ vertelt Hilmar.
Hoe is KOOZ ervaren?
Op de vraag hoe zij het KOOZ-netwerk gedurende het onderzoek ervaarden, antwoordden Hilmar en Sushma verschillend. Sushma: ‘Soms was het handig. De website is super! Je kunt makkelijk schakelen en veel kennis vinden. De bijeenkomsten hadden voor mij vooral een meerwaarde als ze kort duurden. De langere fysieke bijeenkomsten zijn toch altijd wat moeilijk in te passen in een volle planning. Wel gaven die live bijeenkomsten me de kans om andere promovendi te ontmoeten en onderling tips uit te wisselen.’ ‘In mijn geval gaat de kliniek vaak voor,’ besluit Hilmar. ’Dus dan is het moeilijk om een bijeenkomst die veel tijd vraagt in te plannen. Het netwerk heeft wel hele waardevolle samenwerkingen opgeleverd, waar we ook nu nog baat bij hebben. Daarin waren de gezamenlijke vouchers ook helpend. Samen iets concreets oppakken, is heel waardevol, dan help je elkaar inhoudelijk enorm op weg en komt kennis en ervaring landelijk bij elkaar.'
Over het programma
Het project 'Samen Groeien 010: Integraal zorgnetwerk voor (zeer) kwetsbare gezinnen in de gemeente Rotterdam.' is gefinancierd vanuit het programma onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar jong ouderschap. Dit programma stimuleert de (door)ontwikkeling, implementatie en borging van kennis om de preventie van en ondersteuning en zorg bij onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap te verbeteren.
Meer zien?
- Check de button ‘opgeleverde producten’ op Sociale Verloskunde - Samen Groeien 010
- Bekijk de 3 kennisclips over het leernetwerk:
- Bekijk de video van een moeder die haar ervaringen deelt: https://youtu.be/ABzDHs96Vrs