Lessen over de liefde op het vso en mbo

‘Een succes.’ Eensgezind vertellen projectleider Ariene Volmer (Reos), onderzoeker Hilde van Keulen (TNO Child Health) en leraar Marco Admiraal (Prisma vso) over de uitkomst van het project dat voortkwam uit de wens het aantal tienerzwangerschappen in de regio Hollands Midden te verlagen. ‘Maar die smalle focus hebben we al gauw verbreed,’ begint Ariene. ‘Het gaat om zoveel meer dan een ongeplande zwangerschap voorkomen. Seksuele gezondheid gaat over relaties en seksualiteit en alles wat dat raakt.’ Marco: ‘Natuurlijk mag het doel zijn dat je minder tienerzwangerschappen nastreeft. Maar alle stappen die daaraan voorafgaan zijn net zo belangrijk. Hoe werkt verkering? Wat is vriendschap? Als 14-jarige die gestuurd wordt door hormonen en een puberbrein, zijn je referentiekaders misschien alleen video’s en muziek. En dan kan je een vertekend beeld van een relatie krijgen. Daarom vinden we bij ons op school een vak over de liefde net zo belangrijk als rekenen en taal.’ 

4 jaar geleden, aan de start van het project, vertelde projectleider Ariene dat ‘preventie valt of staat bij hoe goed de samenwerking tussen de domeinen is.’ Kunnen we aannemen dat die samenwerking dus goed is gegaan? ‘Jazeker, zegt Ariene. ‘Leraren, praktijkprofessionals, onderzoekers en GGD-medewerkers hebben een gezamenlijk product opgeleverd: een toolbox waarin alle informatie over de aanpak op relaties en seksualiteit volgens de pijlers van de Gezonde School staat uitgewerkt, speciaal voor het voortgezet speciaal onderwijs (vso) en het mbo.’ ‘We hebben leernetwerken georganiseerd,’ vervolgt Hilde. ‘De deelnemers hieraan hebben dankzij actieve werkvormen samen o.a. de toolbox ontwikkeld. En om de besluitvorming geen stroperig proces te laten worden, hebben we daarnaast ook werkgroepen opgezet. Dat werkte heel goed.’ 

‘Het is een heel praktisch hulpmiddel geworden,’ licht Marco de toolbox toe. ‘Je kunt ‘m op meerdere manieren gebruiken. Als checklist – hebben we aan alles gedacht? -, als invulling van je lesprogramma, als opzet voor je beleid en als hulpmiddel welke methodes aansluiten bij je doelgroep. En hij past naadloos bij de Gezonde School-methodiek.’ ‘Ja, dat is ook een mooie opbrengst,’ beaamt Ariene. ‘De Gezonde School-aanpak is een programma waarmee scholen planmatig en structureel werken aan een gezonde leefstijl bij leerlingen, gebaseerd op 4 pijlers: Educatie, Schoolomgeving, Signaleren en Beleid. En de toolbox sluit daar naadloos op aan. Ook is de verbinding tussen de scholen en de GGD-adviseur verder verstevigd, waardoor de uitvoering van de Gezonde School-aanpak bij alle deelnemende scholen beter is dan toen we startten met het project.’

Ariene: ‘Er waren ook leermomenten, die we bundelden in een handreiking. Een samenwerking tussen scholen en GGD heeft voortdurend aandacht nodig, dat is nooit klaar. Iedereen heeft z’n eigen verantwoordelijkheid in het geheel. En je hebt ook nog te maken met personeelswisselingen of simpelweg een gebrek aan tijd of gevoel van urgentie.’ We hebben dat zo veel mogelijk opgelost door per school duo’s verantwoordelijk te maken,’ legt Hilde uit. ‘Als de een dan wegvalt, heb je niet meteen een probleem.’

‘Wat ook goed werkte,’ vervolgt van Hilde, ‘was de stap-voor-stapbegeleiding die de deelnemende scholen kregen. In het eerste jaar lieten we de scholen erkende lesprogramma’s uitproberen en in jaar 2 breidden we dat uit. Daarbij ontdekten we dat sommige docenten zich niet voldoende toegerust voelden om deze lessen te kunnen geven. Dus werden docenten getraind door de GGD. Ook de borging van het thema bleek een belangrijk onderdeel te zijn. Daarom werd het beleidsplan van Prisma vso, de school waar Marco lesgeeft, in de toolbox opgenomen, zodat andere scholen dat weer als inspiratie kunnen gebruiken voor hun eigen beleid.’ 

Ariene: ‘Waar we tegenaan liepen, waren de verschillen in leeftijd en kennisniveau tussen het mbo en vso. En het mbo-onderwijs is anders geregeld dan het vso, dat vaak kleinschaliger is georganiseerd. Uiteindelijk vraagt de aanpak op iedere school – vanwege de diversiteit - om maatwerk. Dat leverde mooie reacties op van de leerlingen, degenen voor wie je het doet. “Wat fijn dat het onderwerp regelmatig besproken wordt, zo gaat het taboe eraf, wordt het iets normaals,” hoorden we bijvoorbeeld. En hoe belangrijk dat is, realiseer je je als je hoort dat er meiden zijn die niet weten wat een tampon is, omdat er thuis nooit over wordt gepraat.’

‘Op het mbo kwamen verloskundigen lesgeven,’ vertelt Hilde. ‘Er zijn zoveel misvattingen, alleen al over anticonceptie bijvoorbeeld. Na de les experimenteerden we met het aanbieden van vragenuurtjes en toen kwamen de échte vragen. “Hoe bespreek ik dit met mijn ouders? En als ik dat niet kan of durf, bij wie kan ik dan op school terecht?” Zo ontdekten we dat leerlingen het prettig vinden als daarvoor iemand op school verantwoordelijk is. Een soort vertrouwenspersoon voor alle vragen over de liefde.’ 

Marco: ‘Als TikTok en films je enige voorbeelden zijn van wat een relatie inhoudt, dan zie je alleen maar seks. Maar verkering hebben, is meer dan seks. Het gaat om elkaar leren kennen, samen leuke dingen doen. En dat je als man ook wel eens geen zin hebt en dat dat heel normaal is. Daarom zijn de lessen zo belangrijk, want waar leren ze het anders? Ik hoop dat de toolbox daarom meer scholen gaat bereiken.’ 

‘Wat voor Hilde en mij heel fijn was, waren de KOOZ-bijeenkomsten,’ zegt Ariene. ‘Je loopt gelijk op met vergelijkbare projecten en kunt andere projectleiders actief laten meedenken over vragen waar je op dat moment mee worstelt. Het werkte voor ons echt als een soort sparring-partnernetwerk.’ ‘Precies zoals onze pijlerbijeenkomsten – waarin GGD scholen informeerden over de aanpak op een Gezonde School pijler en scholen konden uitwisselen - werkten eigenlijk!’ voegt Hilde toe. ‘Dus de juiste mensen bij elkaar zetten, levert naast kennisuitwisseling, zoveel mooie dingen op.’ 

‘Via het landelijke actieprogramma Kansrijke Start kunnen we dit verder brengen,’ besluit Hilde. ‘We hebben presentaties gegeven bij de lokale coalities en het is succesvol geweest om de projectresultaten in de praktijk te borgen en terug te koppelen naar ambtenaren. Ook zorgt de GGD ervoor dat de toolbox blijvend onderhouden wordt. Het heeft dus absoluut kans van slagen dat de toolbox toekomstbestendig is en meer scholen gaat bereiken.’