MODEM voert het gesprek om dementie te ontrafelen
MODEM staat voor Mechanisms Of DEMentia. De onderzoekers in dit consortium richten zich daarmee allemaal op één vraag: hoe ontstaat dementie? Voor een zo helder mogelijk beeld, benadert elke onderzoeksgroep deze vraag vanuit een eigen invalshoek. Projectleider Guus Smit legt uit wat er tot nu toe is gebeurd.
Smit helpt direct een groot misverstand uit de wereld. Hij vertelt: ‘Binnen MODEM richten we ons weliswaar op één vraag, maar we zoeken niet naar één antwoord. Dat kan namelijk niet. Inmiddels weten we dat dementie veel verschillende vormen kent en daarmee waarschijnlijk ook verschillende oorzaken. Dat zie je goed terug in het MODEM-consortium. We kijken niet alleen meer naar de kenmerken van Alzheimer, zoals eiwitophopingen, maar naar allerlei verschillende processen die mogelijk iets te maken hebben met dementie. Afwijkende elektrische activiteit tussen de hersencellen bijvoorbeeld. Maar ook de snelheid waarmee het hersenvocht stroomt, of schade aan kleine bloedvaten of de bloed-hersenbarrière. Iedereen binnen het consortium volgt een eigen spoor en kijkt met een eigen bril.
4 lenzen om door te kijken
Het kijken door verschillende brillen gebeurt bijna letterlijk. In de 4 onderzoekslijnen worden processen namelijk op verschillende manieren in beeld gebracht. Smit: ‘In de lijn ‘imaging’ kijken we met MRI en andere beeldvormende technieken. Dan zie je andere dingen dan wanneer je cellen en moleculen bestudeert in kweekschaaltjes. De kunst is om iets dat binnen de ene lijn in het oog springt óók zichtbaar te maken binnen de andere lijnen. Hoe vertaal je bijvoorbeeld biomarkers die je in bloed van een patiënt tegenkomt naar observaties in een levende muis? Als je die link kunt leggen, kun je een proces echt gaan doorgronden.
De 4 onderzoekslijnen of pijlers binnen MODEM zijn: modellen van hersencellen, diermodellen, beeldvormende technieken en dataonderzoek waaronder biomarkers.
Mogelijk 5 subtypen van alzheimer ontdekt
Communicatie tussen onderzoekers van de verschillende onderzoekslijnen is de kracht van MODEM. En in de meeste gevallen is er genoeg te vertellen. Zo deden onderzoekers in de vierde onderzoekslijn een baanbrekende ontdekking. Namelijk dat de ziekte van Alzheimer ten minste vijf subtypen heeft. ‘Om deze subtypen op het spoor te komen, deed collega Betty Tijms een geavanceerde analyse van hersenvocht. Door haar ontdekking komt alzheimer in een nieuw licht te staan. De uitdaging waar we de komende jaren voor staan, is om die subtypen ook op andere manieren zichtbaar te maken en te onderscheiden. Bij subtype 1 hoort een ander beeld dan bij subtype 5, maar we weten nog niet hoe dat er op een scan uitziet of welke verschillende pathologie daarbij hoort.
Uitvoerige voorbereiding
Ook andere onderdelen van het consortium behaalden al mooie resultaten. ‘Voor onderzoekslijn 1 moesten we eerst veel voorbereiden’, vertelt Smit. ‘In die lijn laten we verschillende soorten cellen op elkaar reageren in een kunstmatige omgeving. Zo kun je bijvoorbeeld de elektrische activiteit tussen neuronen bekijken. Daarvoor moet je allereerst de verschillende soorten cellen kunnen maken die van belang lijken in een proces. Zenuwcellen, microglia, enzovoort. Vervolgens moet je goed selecteren welk genetisch materiaal van welke typen patiënten je daarvoor gaat gebruiken. En tot slot moet je ook nog eens een model ontwikkelen waarin die cellen op elkaar reageren. Je begint in een kweekschaaltje, maar als iets werkt wil je dat verder testen in organoids: kunstmatige weefsels van verschillende soorten cellen die in de hersenen voorkomen. Al met al was het een uitvoerig proces, maar inmiddels hebben we mooie modellen waarin we allerlei scenario’s kunnen bekijken.’
Continu met elkaar in overleg
Onderzoekers van de verschillende onderzoekslijnen zien elkaar regelmatig, vertelt Smit: ‘We hebben eens in de 3 weken een webinar waarin we de bevindingen of vragen uit onze onderzoeken delen. En we komen ook bij elkaar in grotere meetings, soms bij elkaar op locatie. Zo kijken we continu in elkaars keuken. Hoe haakt jouw onderzoek aan bij dat van mij? En hoe gaan we daarmee verder? En we gebruiken ook input van andere partijen, zoals patiëntenverenigingen en klinieken en andere consortia die aan het Onderzoeksprogramma Dementie (OPD) van ZonMw zijn verbonden. Zo weten we zeker dat we elkaar aanvullen en elkaar scherp houden.’
Op weg naar accurate diagnose, prognose én therapie
Door de mechanismen achter verschillende vormen van dementie te ontrafelen, hoopt het consortium uiteindelijk preventieve therapieën te ontwikkelen. ‘Middelen die we al heel vroeg kunnen inzetten, vóórdat een ziekte tot uiting komt’, verduidelijkt Smit. ‘Je moet natuurlijk reëel zijn over de lange tijd die daarvoor nodig is, maar dat is wel ons doel. En tegelijkertijd kan ons onderzoek ook bijdragen aan eerdere diagnose van bijvoorbeeld frontotemporale dementie. Mensen met deze vorm van dementie komen vaak eerst in de psychiatrie terecht, omdat ze vaak last hebben van gedragsverandering. Daarnaast kunnen we ook het verloop van een ziekte beter inzichtelijk maken, en daarmee artsen helpen een accuratere prognose te geven. Ons fundamentele onderzoek draagt zo bij aan verschillende andere consortia. Dat vind ik zo mooi aan het OPD: alles komt samen.’
Inzet ZonMw tegen dementie
ZonMw stimuleert onderzoek en innovatie om antwoorden te vinden op complexe vraagstukken over dementie. We zetten ons breed in, in de strijd tegen dementie. We financieren wetenschappelijk onderzoek tot projecten die direct impact hebben op het dagelijks leven van mensen met dementie. Daarbij staan samenwerking en verbinding centraal. Dementie is namelijk een complexe aandoening, en onze overtuiging is dat we alleen gezamenlijk kunnen werken aan oplossingen voor dementie.