Onderzoeksprogramma dementie
Het Onderzoeksprogramma Dementie (OPD) financiert gedurende 10 jaar nieuwe onderzoeken en innovaties om dementie te voorkomen, te behandelen en de diagnostiek te verbeteren. Ook willen we het ontstaan van dementie beter begrijpen en vooral de kwaliteit van leven van mensen met dementie en hun naasten verhogen.
Aanleiding
In Nederland krijgt 1 op de 5 mensen dementie. Dementie heeft een grote impact op de kwaliteit van leven van mensen die het krijgen, hun naasten en de maatschappij. Mensen met dementie worden uiteindelijk geheel afhankelijk van anderen. De verwachting is dat het aantal mensen met dementie de komende jaren sterk toeneemt, en daarmee ook de belasting van mantelzorgers. Dementie ontwikkelt zich bovendien tot de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland en tot de duurste aandoening. Op dit moment bestaat er geen medicijn dat dementie kan genezen. Daarom is meer onderzoek nodig, van fundamenteel tot praktijkgericht.
Het Onderzoeksprogramma Dementie bouwt voort op 8 jaar onderzoek in het ZonMw-programma Memorabel. Praktijkgericht onderzoek wordt gefaciliteerd via de programma’s Aanbod dagactiviteiten voor mensen met dementie, Social trials en Langdurige Zorg en Ondersteuning.
Het OPD is onderdeel van de Nationale dementiestrategie van het Ministerie van VWS en werkt primair aan het eerste hoofdthema: ‘Dementie de wereld uit’.
Doel
Het Onderzoeksprogramma Dementie zet in op de ontwikkeling van kennis, innovatie en kennisbenutting. Het doel is om dementie te voorkomen, te behandelen en om te zorgen voor een betere kwaliteit van leven van mensen met dementie en hun naasten, nu en in de toekomst. Dit wordt bereikt door het stimuleren en faciliteren van een hoogwaardige onderzoeksinfrastructuur waardoor maatschappelijk relevant en kwalitatief hoogwaardig dementieonderzoek wordt verbonden met elkaar. We zetten daarom in op het financieren van grote, multidisciplinaire samenwerkingsverbanden – onderzoeksconsortia. Naast onderzoekscentra nemen ook partijen uit het onderwijs, de zorgpraktijk, het bedrijfsleven en de maatschappij deel in deze consortia. Zo ontstaat er een kennisketen waarbij de praktijk betrokken is bij de onderzoeksprogrammering en -uitvoering en kunnen onderzoekresultaten direct de praktijk verrijken. In alle projecten staat het perspectief van mensen met dementie en hun naasten voorop en worden ervaringsdeskundigen actief betrokken.
Over dit programma
Werkpakketten
Het onderzoek in het programma is gericht op 6 werkpakketten:
- Fundamenteel onderzoek
- Risicoreductie
- Diagnostiek en prognostiek
- Veelbelovende innovatieve therapieën
- Jonge mensen met dementie
- Valorisatie; integratie onderwijs, onderzoek en zorg
Subsidie-instrumenten
Multidisciplinaire consortia
Binnen het OPD zetten we in op focus en synergie in dementieonderzoek. Zo voorkomen we versnippering en faciliteren we een goede doorgeleiding van kennis. Daarom zijn de afgelopen jaren multidisciplinaire consortia gestart, die op thema kennis en expertise bundelen. Bekijk het overzicht van alle dementieconsortia in Nederland.
Subsidie voor therapieontwikkeling
Wereldwijd vindt er veel onderzoek plaats naar manieren om dementie te bestrijden. Toch profiteert de maatschappij nog maar weinig van de kennis die wordt ontwikkeld. Met het stimuleren van publiek-private samenwerkingen willen we innovatieve therapieën verder brengen, richting de markt en de maatschappij. Zo verwachten we dat fundamentele kennis beter wordt benut. In 2025 zijn de eerste projecten gestart en staat de tweede subsidieoproep voor therapieontwikkeling bij dementie open.
Talentontwikkeling
Jonge onderzoekers met innovatieve wetenschappelijke ideeën op het gebied van dementie kunnen fellowshipsubsidie krijgen. In 2021 zijn de eerste fellows gestart met hun onderzoek, en in 2023 zijn nieuwe fellows gestart.
Hbo-fellowships: versterken praktijkgericht onderzoek naar dementie
Er lopen hbo-fellowships dementie, gericht op het versterken van praktijkgericht onderzoek naar dementie. Hbo-onderzoek is praktijkgerichter dan universitair onderzoek, met focus op vragen van zorgprofessionals en de directe toepassing van resultaten in de zorg. Simone de Bruin, lector aan Hogeschool Windesheim, ziet kansen voor samenwerking tussen hbo, universiteiten en mbo, zodat kennis sneller in de praktijk wordt toegepast.
Vraaggerichte rondes
Met vraaggerichte rondes is er ruimte voor het ministerie van VWS om actuele en beleidsurgente dementievragen te agenderen voor onderzoek. Zo is er met de vraaggerichte ronde een vervolg op hersenonderzoek.nl gefinancierd. Ook is er een samenwerkingsverband gehonoreerd op de Caribische eilanden dat werkt aan persoonsgerichte dementiezorg op Caribische eilanden.
Voorbereidende rondes
Enkele voorbeelden van voorbereidende studies zijn pilotstudies, uitvoerbaarheidsstudies, systematische reviews en meta-analyses, kosteneffectiviteitsanalyses, methodologische ondersteuning en het bevorderen van samenwerkingen. Gebruik en noodzaak van dit subsidie instrument wordt bepaald in overleg met de programmacommissie.
Het mbo: een onmisbare schakel in zorg rond dementie
ZonMw bracht een rapport uit over de rol van mbo-onderwijs in zorg en onderzoek. Hierin staat waarom samenwerking tussen onderzoekers, zorgverleners en mbo-professionals zo belangrijk is. Mbo’ers spelen een grote rol in de zorg voor mensen met dementie en onbegrepen gedrag. Ada ter Maten, practor Leerwerkplaatsen, legt uit hoe practoraten helpen om nieuwe en betere manieren van zorg te ontwikkelen.
Opschaling- en implementatiesubsidies
Er is binnen het Onderzoeksprogramma Dementie ruimte gereserveerd voor opschalings- en
implementatiesubsidies. Hieronder vallen bijvoorbeeld subsidies voor valorisatie, implementatie en kennisverspreiding, zoals voor high-impact-innovaties die middels deze subsidie versneld in de praktijk kunnen worden gebracht.
Gedurende de looptijd van het programma zal gemonitord worden of de impact van kennis uit de consortia voldoende is. Zo nodig kan hier op bijgestuurd worden met omvangrijkere subsidies bij kansrijke grootschalige innovaties.
Internationale rondes
Met het Onderzoeksprogramma Dementie nemen we deel aan het wereldwijde European Partnership for Brain Health (EP BrainHealth) is een initiatief met meer dan 55 partners uit ruim 30 landen in Europa en daarbuiten. Zo wil ZonMw Nederlands dementieonderzoek internationaal op de kaart zetten en verbinden met internationale partijen.
Samenwerking
Samenwerking binnen ZonMw
Het Onderzoeksprogramma Dementie betreft een breed inhoudelijk programma en zal daarom binnen ZonMw in samenwerking vanuit meerdere clusters uitgevoerd worden. Hierbij is het doel om gehonoreerde projecten goed op elkaar aan te laten sluiten, de doorgeleiding van kennis in de kenniscyclus te vergroten en de impact in praktijk en beleid te versterken. Ook leveren we een financiële bijdrage aan de programma’s Off Road en Open Competitie om innovatieve en nieuwsgierigheid gedreven onderzoek naar dementie te bevorderen.
Samenwerking met externe partijen
Het OPD zal via de stuurgroep nauw samenwerken met de andere thema’s binnen de Nationale dementiestrategie van VWS. Daarnaast wordt samengewerkt met de topsector Life Sciences & Health (Health~Holland) en met gezondheidsfondsen, waaronder Alzheimer Nederland en de Hersenstichting.
Een uitgebreide omschrijving van de samenwerking binnen en buiten ZonMw is te vinden in de programmatekst.
Meer informatie
Commissieleden
Onderstaand een opsomming van de commissieleden van het programma. Per subsidieronde wordt een afweging gemaakt van wie onderdeel is van de beoordelingscommissie.
Programmacommissie Onderzoeksprogramma Dementie
Voorzitter
W. (Wim) van Harten
Vicevoorzitter
C. (Colja) Laane
P. (Pim) Assendelft
Leden op alfabetische volgorde achternaam
E. (Eleonoor) de Boevère
S. (Saskia) Danen-de Vries
R. (Rob) Dillmann
A. (Alana) Helberg-Proctor
P. (Peter) Hilbers
A. (Ada) ter Maten-Speksnijder
G. (Gerard) Martens
K. (Kristel) Sleegers
Waarnemer
A. (Abida) Durrani, VWS, Directie Langdurige Zorg
Per subsidieronde wordt een afweging gemaakt wie onderdeel is van de beoordelingscommissie.
Begeleidings- en adviescommissie Werkpakket 4
Voorzitter
B. (Bert) Leufkens
Leden op alfabetische volgorde achternaam
D. (Dineke) Amsing
H. (Hester) van de Bovenkamp
T. (Talitha) Feenstra
A. (Alexander) Nicastia
E. (Ed) Nijssen
S. (Saco) de Visser (waarnemer)
Begeleidingscommissie evaluatie Onderzoeksprogramma Dementie
Voorzitter
M. (Maria) Henneman
Leden op alfabetische volgorde achternaam
M. (Mariëlle) Emmelot Vonk
J. (Johan) Polder
B. (Bernard) Prins
R. (Rik) Vandenberghe
H. (Hilde) Verbeek