Max Lahaye en Niels Kok: ‘Passende oncologische zorg betekent óók passende diagnostiek’

Bij sommige darmkankerpatiënten verspreiden tumoren zich naar het buikvlies. Een zware operatie kan levensverlengend of zelfs genezend zijn. Maar dan moet de behandelaar wel vooraf kunnen inschatten of de ziekte nog chirurgisch verwijderd kan worden. Tot nu toe gebeurde dat vaak met een kijkoperatie. Als radioloog werkt Max Lahaye al tien jaar in het Antoni van Leeuwenhoek (AvL) aan beeldvorming bij patiënten met kanker in het buikgebied. ‘Er bestond geen echt goede manier om te achterhalen hoeveel ziekte er precies in het buikvlies zit. De chirurg moest met een camera naar binnen om te kijken of iemand succesvol aan uitzaaiingen geopereerd kon worden. Soms bleek pas tijdens de operatie zelf dat het geen zin had om verder te gaan. Dat wil je liever beter voorspellen, voor de patiënt en de chirurg.’

Na zijn promotieonderzoek in Maastricht UMC+ rond voorspellende beeldvorming van endeldarmkanker, bleef Lahaye er nog enkele jaren werken. Toen het AvL mensen zocht om de afdeling radiologie te helpen academiseren, verhuisde hij met zijn onderzoeksgroep naar Amsterdam. ‘Ik wilde altijd al dicht op het klinische werk zitten. Als radiologen zien wij geen patiënten; we zijn als het ware serviceverleners voor patiënten en behandelaars die beeldvorming aanvragen. Het mooie van ons ZonMw-project rond de inzet van MRI was het multidisciplinaire karakter. Radiologen en chirurgen onderzochten samen een uiterst relevant klinisch vraagstuk in de behandeling van uitgezaaide darmkanker.’

Lahaye leidde de studie samen met oncologisch chirurg Niels Kok. Opgeleid aan het Erasmus MC kwam ook Kok na enkele jaren naar het AvL, om zich daar toe te leggen op uitgezaaide darmkanker, vooral in lever en buikvlies. ‘In de oncologie is er het klassieke onderscheid tussen palliatief en curatief. Bij uitzaaiingen in het buikvlies heb je het over een grijs gebied. Hoewel de gemiddelde overleving niet hoog is – die is erg afhankelijk van de groep waar je naar kijkt – zijn er patiënten die wel goed te opereren zijn. Daardoor kan zelfs 15 tot 20 procent genezen.’ Zeker omdat het om een zware operatie gaat met vrij veel kans op complicaties, is het volgens Kok relevant te weten welke patiënt er baat bij kan hebben. En hoe aan de andere kant te voorspellen is bij wie je de ingreep juist beter niet kunt doen. 

Met zijn expertise rond MRI levert Lahaye een belangrijke aanvulling op wat het AvL kan betekenen voor mensen met uitgezaaide darmkanker, vervolgt Kok. De studie was uitdagend, omdat uitzaaiingen in het buikvlies erg lastig zichtbaar zijn. Ze zijn vaak kleiner dan een rijstkorrel, zoals hij het zijn patiënten steevast uitlegt. Lahaye: ‘Los van de grootte maakte de beweeglijkheid van het scangebied het onzeker of we uitzaaiingen goed konden afbeelden. In de studie hebben we een speciale MRI-techniek – diffusiegewogen beeldvorming – vergeleken met de standaard preoperatieve aanpak: een CT-scan in combinatie met een kijkoperatie. Er bleek een grote overlap te zijn tussen wat we met deze MRI-techniek voorspelden en wat Niels daadwerkelijk aantrof tijdens de operatie.’

Het oog van de chirurg en de analyses van de radioloog vullen elkaar goed aan. Lahaye: ‘Niels ziet kleinere afwijkingen dan ik kan afbeelden, maar ik zie weer uitzaaiingen op plekken die voor hem niet zichtbaar zijn met een kijkoperatie.’ De uiteindelijke resultaten spraken boekdelen: de inzet van MRI bracht het aantal onnodige buikvliesoperaties in Nederlandse ziekenhuizen terug van 61% naar 22%, zonder nadelige gevolgen voor patiënten. Bovendien bespaarde het kosten en kreeg een groter deel van de patiënten daadwerkelijk een volledige behandeling. Dankzij deze resultaten kunnen patiënten sneller en gerichter worden geholpen, concluderen de onderzoekers. MRI heeft inmiddels een plek in richtlijnen voor darmkankerzorg. Nu gaat het erom de resultaten breed te delen. Eind oktober 2025 hielden Lahaye en Kok al een presentatie op een groot oncologisch congres in Barcelona. Lahaye: ‘We gaan de resultaten de komende tijd aan een zo groot mogelijke klok hangen. Dat betekent nog meer congresbezoek, en als het lukt een artikel in een wetenschappelijk tijdschrift met een hoge impactfactor.’

Het studieteam heeft een implementatiesubsidie van ZonMw gekregen om de MRI-aanpak verder te verspreiden. De zes deelnemende Nederlandse centra (daarnaast deed een centrum in Shanghai mee) werken al met de speciale MRI. Een volgende stap is om deze techniek ook te introduceren in de verwijzende centra die zelf geen buikvliesoperaties doen. Met de MRI kunnen zij veel beter voorspellen of een operatie zinvol is, of dat nadere diagnostiek met een kijkoperatie nodig is. Of dat het juist geen zin heeft te gaan opereren. Hoe heftig zo’n laatste boodschap ook is voor de patiënt, benadrukt Lahaye, het geeft wel zekerheid. En het bespaart een patiënt dubbel onderzoek. Plus de last van een nodeloze ingreep die zwaar en risicovol is.

Gerichter verwijzen is inderdaad beter voor de patiënt, vervolgt Kok, en het is uiteraard veel doelmatiger. Mede omdat de opererende centra zo beter kunnen focussen op patiënten voor wie een operatie zin heeft. Het leidt tot minder open-dicht-procedures en meer zogeheten complete resecties, waarbij al het kankerweefsel daadwerkelijk kan worden verwijderd. Wel zijn er nog uitdagingen, bijvoorbeeld rond de capaciteit op de radiologieafdelingen in verwijzende centra. Lahaye: ‘Passende zorg is óók passende diagnostiek. Voor sommige patiënten is een CT-scan genoeg, bij anderen heeft de MRI meerwaarde, en weer anderen hebben het volledige pakket nodig, dus inclusief kijkoperatie. Met onze studie hebben we kunnen werken aan een multidisciplinaire toolbox die het beter mogelijk maakt optimale diagnostiek te realiseren met minimale belasting voor de patiënt.’

Beide onderzoekers zijn overtuigd van het belang van doelmatigheidsonderzoek voor betere diagnostiek en behandeling. Lahaye: ‘De moderne geneeskunde is sterk technology driven. We kunnen alsmaar meer. In de diagnostiek geldt dat ook: we maken steeds meer plaatjes per patiënt. Dat is mooi, maar om het betaalbaar te houden moeten we de medische mogelijkheden alleen inzetten waar ze nut hebben. Dat kan als je zo goed mogelijk voorspelt of de patiënt er ook echt profijt van heeft.’ Kok: ‘Als medisch specialisten hebben wij óók een taak om de zorg toegankelijk te houden. Wat mij betreft moet de doelmatigheidsvraag onderdeel zijn van elk innovatieproject in de zorg.’