Hoe ga je als docent in gesprek met leerlingen van ouders met psychische problemen of verslaving?

‘De cijfers zijn schokkend’, zegt projectleider Leonie van Leeuwen. Voor haar werk verdiepte ze zich enkele jaren geleden in de situatie van kinderen met ouders met psychische problemen (KOPP) en/of een verslaving (KOV). Ze ontdekte dat veel jongeren uit deze gezinnen zelf mentale problemen ontwikkelen. Een groot deel van de ggz-cliënten heeft een ouder met psychische problemen zoals depressie, ADHD, autisme, bipolaire en angststoornissen. ‘Terwijl ik me hierin verdiepte, besefte ik: dit gaat ook over mij. Mijn vader kampte met depressies’, vertelt Van Leeuwen. Ze wilde zich als onderzoeker en ervaringsdeskundige voor jonge lotgenoten inzetten.

Van Leeuwen nam contact op met Catharina Hartman, hoogleraar psychiatrische epidemiologie bij het UMCG. Zij doet onderzoek naar intergenerationele overdracht van psychische problemen en was meteen enthousiast. Ook van de partij is Sandra Vermeulen, die het platform Met Zonder Ouders runt. Volwassenen kunnen hier hun ervaringen delen over hoe het is om kind te zijn van ouders met psychische problemen en verslaving. Daarmee was het team compleet.
 

Het drietal schreef een voorstel voor de subsidieoproep van ZonMw: Onderzoek voor en door jongeren. Hun onderzoeksproject KOPP/KOV in beeld heeft als centrale vraag: hoe kunnen we ervoor zorgen dat deze leerlingen zich op school meer gezien en gehoord voelen?

De 3 vormen een sterk team, vertelt hoogleraar Hartman. ‘We zijn complementair. Er is geen hiërarchie. Ik ben op de achtergrond aanwezig en heb een overall view. In de dagelijkse praktijk van het onderzoek ben ik niet nodig.’ Projectleider Van Leeuwen en projectmedewerker Vermeulen doen de uitvoering van het onderzoek. Van Leeuwen: ‘Catharina is ons klankbord. Als we een idee hadden, legden we het aan haar voor. Ze gaf feedback bij het opstellen van de aanvraag, heeft geholpen bij het aanbrengen van focus en het maken van keuzes.’
 

Het team koos voor participatief actieonderzoek. Hartman: ‘Dat betekent dat je van te voren niet weet wat je gaat doen. Je laat de mensen om wie het gaat zelf invulling aan het onderzoek geven. Het is bottom up. In plaats van dat je vanuit de ivoren toren het onderzoek bepaalt.

Het team vroeg eerst volwassenen van het platform Met Zonder Ouders in een enquête wat zijzelf, terugkijkend, nodig zouden hebben gehad toen ze op de middelbare school zaten. ‘Vaak weet je dat als adolescent niet. Ook omdat je je eigen situatie normaal vindt. Als kind weet je niet beter. Bij mij kwam het besef ook later’, vertelt projectleider Van Leeuwen. Ze kregen zo’n 230 reacties. Velen gaven aan dat een gesprek met een mentor, docent of maatschappelijk werker had kunnen helpen. Als een ‘eerste zaadje’ waarmee ‘mogelijke ondersteuning wordt geplant’, schreef een respondent. 

Het team zocht ook een school voor het andere deel van het participatief actieonderzoek, waar docenten en leerlingen aan mee konden doen. Maar dat bleek erg lastig. ‘Een school zei dat ze geen KOPP- of KOV-leerlingen hadden. Terwijl we weten dat 1 op de 4 leerlingen ouders heeft met psychische problemen of verslaving. Het toonde de urgentie van ons project’, zegt Van Leeuwen.

Ze vonden het Eligant Lyceum in Zutphen bereid mee te doen. Van Leeuwen en Vermeulen gaven les aan 2 klassen en vroegen KOPP/KOV-leerlingen waar ze behoefte aan hebben. Ook interviewden ze docenten, teamleiders en zorgprofessionals. 
 

De belangrijkste conclusie van het onderzoek was dat er een tool moest komen voor docenten om het gesprek met leerlingen te beginnen. ‘Dat zo’n gesprekshulp nuttig is, komt overeen met hoe Sandra en ik terugkijken op onze schooltijd. De docenten wisten van de situatie bij ons thuis af. Maar ze vonden het lastig om het er echt over te hebben’, vertelt Van Leeuwen. ‘Er is handelingsverlegenheid bij docenten,’ vult Hartman aan. ‘Mensen vinden het heel ingewikkeld om vragen over de thuissituatie te stellen. Ook omdat ze niet weten wat erop volgt en wat ze moeten doen als het antwoord van de leerling is dat het er niet goed gaat.’

Het kan grote betekenis hebben als een volwassene aandacht voor een kind heeft. ‘Het kleine gesprekje kan veel verschil maken. Als docent kun je van grote waarde zijn,’ aldus Van Leeuwen, die het zelf gemist heeft. ‘Wanneer een docent destijds met mij het goede gesprek was aangegaan, had ik waarschijnlijk veel opener over gevoelens durven praten. De docent had mij kunnen vertellen dat ik niet zo streng voor mijzelf had hoeven zijn en had mij net wat zelfvertrouwen kunnen geven,’ legt ze uit. Ze heeft het op latere leeftijd geleerd. Het Wolkenkaartproject is een uiting daarvan. ‘Het geeft mij veel positieve energie! Het is fijn om iets te kunnen betekenen voor de jongeren van nu.’
 

Het team ontwikkelde met een focusgroep en andere ervaringsdeskundigen de Wolkenkaarten. Dit is een setje van 30 kaarten verdeeld over 6 thema’s: algemeen, school, vrije tijd, thuis, welbevinden en steun. Op elke kaart staat een vraag. Van Leeuwen: ‘We hebben erop gelet dat er ook veel positieve vragen zijn, zoals: waar word je blij van?’

De kaarten kunnen door docenten voor elke leerling gebruikt worden, dus niet alleen voor KOPP/KOV. ‘De Wolkenkaart maakt het legitiem om een gesprek te voeren’, aldus Hartman. De set bevat ook tips over hoe leraren de kaarten kunnen gebruiken. Ze kunnen bijvoorbeeld een leerling zelf een kaart laten trekken. Ook krijgen docenten het advies om, als de leerling dat goed vindt, de zorgcoördinator op school op de hoogte te stellen van het gesprek. Deze weet hoe het zorgveld in elkaar zit en kan een leerling eventueel doorverwijzen.

Begin dit jaar ging de website www.wolkenkaarten.nl online. ‘De respons was buiten verwachting. De mailbox stroomde vol met aanvragen’, zegt Van Leeuwen. Binnen 3 weken waren 1000 setjes Wolkenkaarten vergeven. Nu zijn nog eens 1500 setjes besteld. Ook die 2e druk is al op. Het team wil nu bereiken dat scholen ook daadwerkelijk met de gesprekskaarten aan de slag gaan: ‘Hoe kun je ervoor zorgen dat de tool permanent wordt gebruikt en niet in een la 
verstoft?’, zegt Hartman.

Het ziet ernaar uit dat er een traject begint om de Wolkenkaarten in Groningen in de praktijk te brengen, om te leren hoe scholen ze langdurig kunnen inzetten. ‘We starten in Groningen als een proeftuin voor implementatie in de rest van Nederland’, zegt Hartman. Daarnaast is het team met een vervolgsubsidie van ZonMw aan de slag om de Wolkenkaarten landelijke bekendheid te geven. Ze introduceren de tool op scholen bij docenten en zorgcoördinatoren, om hen te informeren en de bewustwording rondom het thema KOPP/KOV te vergroten. Zodat scholen het belang gaan inzien van het signaleren en ondersteunen van deze groep leerlingen.