Creatieve methoden helpen jongeren beter hun stem te laten horen

‘We zagen hoe creatieve, participatieve sessies het jongeren gemakkelijker maakten om over zichzelf en hun problemen te praten’, vertellen sociaal werkers Sila Nur Aslan (22) en Julie van Teeseling (26). Als studenten liepen ze indertijd stage bij werkplaats Formaat, die zich met participatief drama en theater inzet voor kwetsbare mensen in Rotterdam. Met deze creatieve aanpak lukt het jongeren om ‘een nieuwe, beeldende taal’ te vinden om over hun mentale issues te vertellen, legt Aslan uit. 

Het sprak de 2 stagiaires, die de opleiding Social Work aan Hogeschool Rotterdam deden, enorm aan. Aslan herkende de kracht van creatieve middelen. Op de middelbare school zat ze in een lastige periode. Ze vond het moeilijk haar emoties te verwoorden. ‘Tot ik een maatschappelijk werker tegenkwam op school die mij niet vroeg om te vertellen, maar om het te tekenen. Ik voelde erkenning voor mijn kwaliteit, namelijk tekenen. Ook werd ik niet geforceerd om mee te gaan in haar traditionele hulpverleningsmiddelen’, aldus Aslan. Ze kon beter uitleggen wat er speelde. ‘Ik zag het ook visueel en inzichtelijker voor mezelf.’

Van Teeseling wist dat ze geen traditionele hulpverlener wilde worden. Ze had participatief drama ervaren ‘als een veilige plek waar ik ruimte kreeg om mijn stem te ontwikkelen en te uiten’, zegt ze. Ze gunde meer jongeren zo’n plek.

De 2 stagiaires zagen ook mogelijkheden voor beter onderzoek. Tijdens hun studie hadden ze vooral traditionele onderzoeksmethodes met bijvoorbeeld enquêtes gekregen. Ze wilden testen of een creatieve methodiek ook geschikt zou zijn. ‘We vinden het belangrijk dat er een andere wind in de onderzoekswereld gaat waaien’, zegt Van Teeseling. 
Ze deden een pitch voor de ZonMw-subsidieoproep Onderzoek voor en door jongeren. Op de matchmakingdag kwamen ze in contact met Szabinka Dudevszky, hoofddocent aan Hogeschool Rotterdam. Leonie le Sage, lector Professionele identiteit, haakte al snel aan. Met het project ‘Youngins: The Brave Space’ wilden ze onderzoek doen naar de vraag of participatief onderzoek met behulp van creatieve activiteiten helpt om te weten wat bij jongeren in Rotterdam-West op het gebied van mentale gezondheid speelt; hoe jongeren zelf een ondersteunende community kunnen vormen; en hoe beleid, politiek, instellingen en opleidingen in beweging gezet kunnen worden.

Het team bestond uit onderzoekers en jonge mensen (co-onderzoekers) die zelf wisten hoe moeilijk het is mentale issues te bespreken. Voordat ze als team aan de slag gingen, hadden ze samen maar liefst 16 sessies om elkaar beter te leren kennen en de waarden voor onderzoek neer te zetten. Gelijkwaardigheid was het uitgangspunt. ‘Dat betekende ook het erkennen van elkaars kwaliteit’, aldus Van Teeseling. Ze deden het project helemaal samen. Maar omdat bijvoorbeeld de formats van de ZonMw-subsidieaanvraag niet goed werkbaar zijn voor studenten, schreven de onderzoekers de aanvraag.

Het team liep echter ook tegen regeltjes aan. Een jonge mede-onderzoeker die een vergoeding kreeg, werd gekort op haar uitkering. ‘De korting was hoger dan wat ze bij ons verdiende. We schreven bezwaarbrieven naar de gemeente, die dan in 3 zinnen het bezwaar afdeed,’ zegt Le Sage. 

De eerste fase was gericht op het opzetten van een Safe Space. Het Youngins-team wierf jongeren uit Rotterdam-West die samen een community wilden vormen om mentale gezondheidsissues te bespreken. Het team organiseerde bijeenkomsten voor de community waarbij ze gebruik maakten van creatieve werkwijzen zoals een kookworkshop, boksen en participatief drama. Terwijl Aslan en Van Teeseling activiteiten leidden, zorgden Le Sage en Dudevszky voor verslaglegging. Maar toen de 2 senior onderzoekers in hun schriftjes begonnen mee te schrijven, kregen de jongeren het gevoel dat alles geregistreerd werd. Ze blokkeerden. ‘Op de telefoon notities maken werkt beter bij de generatie Z’, glimlacht Aslan. 

Le Sage was verrast dat zoveel jongeren bereid waren te praten, naar elkaar te luisteren en elkaar te steunen. ‘Er waren ook jongeren, waarvan ik dacht: als ik ze zo maar ergens zou tegenkomen, dan weet ik niet of ik gemakkelijk contact zou kunnen leggen. Misschien zou ik zelfs angstig zijn. Maar je merkt dat jongeren gewoon een goede toekomst willen.’

Ook op andere vlakken was het nieuw. ‘We hebben best veel lief en leed gedeeld. Want in de gesprekken doen de jongeren veel aan exposure en laten ze hun eigen kwetsbaarheid zien. Gelijkwaardigheid betekende dat ik mijn eigen kwetsbaarheid ook moest tonen’, zegt Le Sage. 

Tijdens de sessies kwamen 5 hoofdthema’s naar voren: woningnood, loketjungle, mantelzorgen, identiteit zoeken, onzekerheid. Jongeren voelen zich niet gehoord waar het gaat om oorzaken van hun problemen en oplossingen. ‘Ze willen praten over hun zorgen, zonder dat het meteen als een psychisch probleem wordt gezien. En als ze wel specialistische hulp nodig hebben, kunnen ze nergens terecht. Ze stuiten op een lange wachttijd. Dan denken jongeren: ik los het zelf wel op. Terwijl hulp broodnodig is’, zegt Van Teeseling.

Het tweede deel van het project was gericht op het creëren van een Brave Space: zorgen dat jongeren op een veilige manier kunnen uitleggen hoe zij ertegen aankijken. Hoe moeizaam het vaak gaat, bleek tijdens het ‘kapstokoverleg’ dat de Rotterdamse gemeenteraad organiseerde met zo’n 20 jongeren en hulpverleners over jeugdparticipatie en mentale gezondheid. ‘Als je het stadhuis binnenkomt, heb je al meteen het gevoel: ik moet netjes rechtop lopen. De ambtenaren zijn heel aardig, maar in de zaal staat een grote vergadertafel met microfoons. Wij zijn niet op ons mondje gevallen. Maar je voelt een blokkade als je eerst een microfoonknopje moet indrukken. Alleen mensen die het goed beheersen komen aan het woord, maar de mensen uit de wijk niet’, vertelt Van Teeseling. 

Youngins hebben met de interactieve theatervoorstelling Bang! laten zien dat het anders kan. Aslan, Van Teeseling en andere jongeren spelen de rollen in het stuk, waarin de ervaringen en problemen van jongeren centraal staan. Bij de verschillende uitvoeringen zaten jongeren in de zaal samen met andere buurtbewoners, jongerenwerkers, docenten, beleidsmedewerkers en hulpverleners. ‘Jongeren ervaren in de voorstelling dat hun stem er toe doet’, zegt Van Teeseling. Nadat de scènes waren gespeeld, konden raadsleden reageren en gaven jongeren hun visie. Samen hebben ze verbetervoorstellen voor beleid, onderwijs en zorg opgesteld. Zoals: maak één centraal loket waar jongeren terechtkunnen met al hun vragen over mentale gezondheid, zorg, werk, geldzaken en wonen. Breng het onder in laagdrempelige instellingen zoals buurthuizen, scholen of jongerenwerklocaties.

Het team concludeert dat een creatieve en participatieve aanpak van onderzoek werkt. Het lukt jongeren om duidelijk te maken met welke problemen ze kampen, elkaar te ondersteunen en gezamenlijk op te trekken in het adresseren van hun zorgen bij instanties. ‘Het project vergroot het begrip voor jongeren. Maar het vergroot ook het begrip van jongeren naar bijvoorbeeld hulpverleners’, zegt Aslan. De groep jongeren vormt via social media een community en is betrokken bij Youngins-activiteiten. Bovendien is in het curriculum van de opleiding Social Work meer aandacht voor creatieve methoden.

De 2 studenten zijn afgestudeerd. Ze hebben Youngins omgevormd tot een eigen onderneming om te zorgen dat op meer plekken met hun methode wordt gewerkt. Aslan: ‘We willen creatief en participatief onderzoek, en zulke theatervoorstellingen, nog heel vaak inzetten om de stem van jongeren te laten horen.’