Extra steun voor vrijwilligers van burgerinitiatieven

In Nederland neemt het aantal burgerinitiatieven gestaag toe. Het doel is mensen mee te laten doen in de maatschappij. Ze kunnen bijvoorbeeld werken in een kinderboerderij, helpen bij natuuronderhoud of deelnemen aan sport-, kunst- of cultuuractiviteiten. Deze initiatieven vergroten niet alleen de leefbaarheid in een buurt of regio, maar bieden ook alternatieven buiten het zorgcircuit. Bovendien stimuleren ze mensen met een zorgvraag om actief deel te nemen aan het gewone leven. Volgens Evelien Meijerink, bestuurslid van HARTwerkt, vraagt deze ontwikkeling om extra ondersteuning van medewerkers en vrijwilligers. HARTwerkt is een stichting die mensen met een kwetsbaarheid helpt bij hun zoektocht naar een zinvol bestaan en zet daarbij ervaringsdeskundigheid centraal.

In Maastricht is de afgelopen jaren een samenwerkingsverband ontstaan van verschillende burgerorganisaties. Zij merkten dat zorginstellingen steeds vaker cliënten bij hen plaatsten voor dagbesteding of werk maar daarbij weinig begeleiding boden. Onder deze groep bevinden zich ook mensen met onbegrepen gedrag. `Dat is een positieve ontwikkeling,’ zegt Meijerink. `Mensen willen meedoen in het normale leven. Maar het vraagt wel iets van vrijwilligers en begeleiders. Zij moeten kunnen omgaan met uiteenlopende achtergronden en problematiek.’ HARTwerkt ondersteunde deze organisaties al, maar wilde dat structureler aanpakken. Vooral organisaties zonder psychiatrische expertise lopen tegen vragen aan. Ervaringsdeskundigen kunnen daarin een belangrijke rol spelen. Door hun eigen ervaringen begrijpen zij wat iemand meebrengt en kunnen zij vrijwilligers helpen om beter aan te sluiten bij de behoeften van deelnemers.

Met subsidie vanuit het actieprogramma Grip op Onbegrip van ZonMw onderzocht HARTwerkt welke ondersteuning zinvol is. Daarbij werd gekeken naar de methode Herstellen Doe je Zelf, oorspronkelijk ontwikkeld binnen de ggz om herstel bij mensen met een psychische kwetsbaarheid te bevorderen. Al snel bleek dat de methode niet één-op-één toepasbaar was in burgerinitiatieven, merkte Meijerink. `In de psychiatrie wordt gewerkt met relatief homogene groepen met vergelijkbare problematiek. Burgerorganisaties werken juist met gemengde groepen, waarin mensen met en zonder zorgachtergrond samenkomen. Samen met medewerkers en vrijwilligers hebben we de methode daarom aangepast. Overbodige informatie is geschrapt en de inhoud herschreven in begrijpelijke taal, zonder vakjargon. Zo ontstond een toegankelijke versie die geschikt is voor gemengde groepen en breed inzetbaar is.’

Een grotere uitdaging was het bieden van handvatten aan begeleiders over wat herstel precies inhoudt en hoe je herstelgericht kunt werken in de dagelijkse praktijk. De achtergronden van vrijwilligers lopen sterk uiteen. Sommigen hebben een zorgopleiding gevolgd, anderen niet. Opvallend genoeg bleek het soms lastiger om begeleiders met een zorgachtergrond mee te nemen in een nieuwe manier van denken. Meijerink: `Zij zijn vaak gewend aan vaste kaders uit hun opleiding en werken vanuit traditionele zorgmodellen. Het is niet eenvoudig om hen uit die zorgmodus te halen. Ze blijven snel terugvallen op oude patronen.’

Als uitgangspunt voor verdere ondersteuning werd het concept Herstel Ondersteuning Zorg (HOZ) genomen, oorspronkelijk ontwikkeld voor zorgprofessionals. Volgens Meijerink zijn vrijwilligers in feite ook professionals: zij bieden immers begeleiding en ondersteuning. De projectgroep ging met begeleiders in gesprek over wat zij nodig hebben om hun werk goed te kunnen doen. `Omdat het onderwerp complex is en de kennisniveaus verschillen, werken we nu aan een laagdrempelige presentatie met uiteenlopende thema’s rond herstel en omgang met kwetsbaarheid. Deze leggen we eerst voor aan begeleiders, zodat we hun feedback kunnen verwerken,’ licht Meijerink toe.

Herstel is geen vastomlijnd begrip, benadrukt Meijerink. `Vaak wordt gedacht dat herstel in stapjes en een vaste volgorde verloopt. Dat is niet zo. Iemand met bijvoorbeeld een psychosegevoeligheid heeft er sommige dagen last van en andere dagen helemaal niet. Fasen van herstel zijn niet chronologisch maar grillig en lopen door elkaar heen. Dat is voor veel hulpverleners moeilijk te bevatten.’ Maatwerk leveren beschouwt de projectleider als een toverwoord. `Dat is ooit ontwikkeld maar ook alweer gestandaardiseerd met allerlei lijstjes. Allemaal leuk en aardig maar ook dat werkt niet. Kijk in de dagelijkse praktijk wat je die dag ziet gebeuren bij een persoon en speel daarop in. De meeste ervaringsdeskundigen begrijpen wat ik nu vertel. Bij zorgorganisaties zijn de systemen en formulieren vaak leidend.’

Meijerink is ervan overtuigd dat ervaringsdeskundigheid een steeds belangrijkere rol zal spelen buiten het traditionele zorgdomein. Nu concentreert deze kennis zich vooral binnen zorginstellingen. De projectleider pleit ervoor om ervaringskennis breder in te zetten, juist binnen vrijwilligersorganisaties die ondersteuning bieden. Volgens haar ligt de toekomst van zorg en ondersteuning in toenemende mate bij burgerinitiatieven. `Daar krijgen mensen meer ruimte om vanuit hun eigen kracht mee te doen. Buiten het formele zorgcircuit voelen mensen zich vaak minder gestigmatiseerd en meer gelijkwaardig. Wat we zien, is dat mensen buiten de zorg om beter tot hun recht komen. Ze worden minder klein gehouden en kunnen vanuit hun eigen mogelijkheden bijdragen. Dat is winst voor henzelf én voor de samenleving.’