Psychose beleven met VR-bril

Jeroen Zwaal kan terecht als ervaringsdeskundige worden omschreven. Zijn oudere broer kreeg voor het eerst in 1981 een psychose, hijzelf twaalf jaar later en zijn vader in 1996. Zelf maakte hij vijfmaal zo’n episode door. `Je bewustzijn is dan volledig verstoord. Zo’n psychose ontwricht je hele leven en geeft veel angst. Je hebt in feite twee werkelijkheden. Bovendien heb je niet in de gaten dat je in een psychose zit. Het is een soort droomwereld maar wel in de werkelijkheid. Mijn laatste psychose was vijftien jaar geleden. Twee weken lang was ik totaal van de wereld. Het duurde nog maanden om alles op orde te hebben.’

Inmiddels heeft hij de onderliggende trauma’s verwerkt en is hij niet bang meer om in herhaling te vervallen. Hij voelt zich sterk en gebruikt al lang geen medicatie meer. De confrontaties met psychosen hebben er wel toe geleid dat hij er zijn levenswerk van heeft gemaakt. Als ervaringsdeskundige trekt hij door Nederland en België om zijn eigen kennis en ervaring op het gebied van psychosen te delen. Zo geeft hij workshops en lezingen aan bijvoorbeeld politie, rechters en huisartsen in opleiding, buurthuizen, gemeenten, gehandicaptenzorg en scholen. De afgelopen acht jaar gebruikte hij daarbij ook VR De Verwarde Man, een virtual reality-programma dat KRO/NCRV samen met hem had ontwikkeld en waarin zijn laatste psychose centraal staat.

Ook Stichting De Novo, een zorgaanbieder die verblijfszorg en ambulante begeleiding biedt aan mannen met psychiatrische problematiek, had Zwaal gevraagd zo’n workshop met VR te geven. `In de pauze liet ik toevallig weten dat ik dit al vele jaren doe en het tijd was hiermee te stoppen. Dat vond De Novo doodzonde. De vraag kwam naar boven hoe dit gedachtegoed dan toch zou kunnen blijven voortbestaan.’ Omdat het bestaande VR-programma zowel technologisch als inhoudelijk was gedateerd, ontstond het idee om samen met de VR Bieb een moderne versie te ontwikkelen. Daarvoor kregen ze subsidie vanuit het actieprogramma Grip op Onbegrip van ZonMw. Zwaal: `We hebben ons gericht op zorgprofessionals, onder wie ervaringsdeskundigen, en degenen met wie zij dit scenario delen, zoals naasten. We willen hen een inkijk geven in hoe het is om een psychose door te maken. We hopen dat anders kijken naar psychose leidt tot beter begrip van psychosen en het onbegrepen gedrag dat hieruit kan voortkomen.’

Zwaal, die sinds kort een vast contract heeft bij het lectoraat Onbegrepen Gedrag, Zorg en Samenleving van de HAN (Hogeschool Arnhem Nijmegen), laat op zijn mobiel enkele fragmenten zien uit VR Psychose Anders Bekeken. In dit nieuwe interactieve VR-programma van ongeveer vijftien minuten krijgt een moeder ruzie met haar puberende dochter, die op dat moment jarig is. De fictieve situatie escaleert. De drager van de VR-bril, die daarmee 360 graden in de ruimte kan kijken, begeeft zich in de belevingswereld van de aanwezige vader. Door de oplopende ruzie in huis belandt hij in een psychose. Uiteindelijk komt er een agent binnen. Er zijn vervolgens twee versies. In de eerste gebruikt de agent geweld en bij de tweede versie maakt de politie rustig contact en gaat in gesprek met de vader, die uiteindelijk rustig meegaat.

Volgens Zwaal is het belangrijk om iemand met een psychose rustig te benaderen. Hij is dan ook blij met VR Psychose Anders Bekeken, die in overleg met zorgprofessionals is ontwikkeld. `Voor de makers was het best moeilijk zo’n VR-programma te produceren. Psychose is nogal een abstract begrip. Toch is het resultaat heel realistisch, mede dankzij de geweldige acteurs. Tijdens het draaien van de film hadden een medewerker van De Novo en ik soms kippenvel. We waren verrast en geschrokken. Later met de VR-bril op was het nog heftiger. Hiermee kunnen we zorgprofessionals onderdompelen in een psychose. Ze krijgen een goed beeld op welke wijze ze een verward iemand het beste en op een menselijke manier kunnen behandelen. Dat je wel degelijk met zo iemand contact kunt maken, waarbij je uiteraard de grenzen stelt. Agressie werkt averechts.’

Gedurende de jaren dat Zwaal workshops en lezingen heeft gegeven, heeft hij gemerkt dat het delen van ervaringskennis heel zinvol en cruciaal is. Hij omschrijft zichzelf als een bruggenbouwer, luis in de pels en spiegel voor de maatschappij. `Anderen kunnen er van alles van vinden maar zij hebben niet die doorleefde kennis en ervaring. Als ervaringsdeskundige kun je hen laten inzien dat door meer begrip het contact met ontregelde mensen beter verloopt. VR Psychose Anders Bekeken is daartoe een mooi nieuw hulpmiddel.’ Belangstellenden die dit VR-programma willen inzetten, kunnen daartoe een abonnement nemen op de VR Bieb. Dit platform – https://vrbieb.nl/ - biedt VR-programma’s die voor en door zorgprofessionals zijn ontwikkeld. Zo kunnen ze In de virtuele wereld situaties ervaren die in de praktijk lastig zijn te simuleren, zoals een psychose.

Hoewel Zwaal zelf van plan was om te stoppen met het rondreizende werk als ervaringsdeskundige, vindt hij de verleiding groot om toch zo nu en dan eigen sessies te geven met dit VR-programma. Andere ervaringsdeskundigen, die wellicht het programma ook kunnen toepassen, raadt hij aan altijd dichtbij de kernboodschap te blijven. `Blijf authentiek en geef je eigen kleur eraan. Laat vooral je eigen ik zien. De VR-bril kun je dan mooi gebruiken als gesprekskapstok.’ Ook voor zorgprofessionals heeft hij een advies. `Door de verkokerde visie van die professionals krijgt doorgaans alleen de persoon met onbegrepen gedrag alle hulp. Denk ook eens aan hun naasten. Die hebben eveneens hulp nodig. VR Psychose Anders Bekeken biedt ook dat inzicht.’