Ervaringsdeskundigen en cliënten maken samen een creatieve workshop

Monique Aarts, ervaringsdeskundige bij GGZ Oost Brabant, vertelt dat cliënten in de psychiatrie vaak lijden onder de reacties van de buitenwereld op hun onbegrepen gedrag. Ze wilde onderzoeken of het mogelijk is om ervaringsdeskundigen op een speelse en creatieve manier aan dat stigma te laten werken. Daarmee was het project RAAKVLAK geboren, dat ze samen met haar collega-ervaringsdeskundige Anne Smeenk heeft uitgevoerd. Dit werd mogelijk gemaakt met subsidie van ZonMw vanuit het Actieprogramma Grip op Onbegrip. Aarts nam contact op met leerkracht Eliez Sprenkels van de HAN in Nijmegen, waar ze ooit de opleiding social work had gevolgd. 'Zij is de oprichter van Spelmag’Rzijn. Deze sociale onderneming zet theateractiviteiten in om het welzijn te bevorderen van mensen die worstelen met hun leven. Eliez bood ons aan om hun Train de Trainer-traject te volgen zodat we ook zelf op een dergelijke manier workshops kunnen geven.’

Bijzonder was dat de meeste ervaringsdeskundigen van GGZ Oost Brabant maar ook vier cliënten van de GGZ-instelling Huize Padua in Boekel meededen aan deze training. Op die locatie leerden ze gedurende drie dagen gezamenlijk welke spelvormen en materialen er zijn en hoe je scènes en oefeningen ontwikkelt. Daarna zijn alle deelnemers aan de slag gegaan, wat uiteindelijk heeft geleid tot een draaiboek voor een workshop. In totaal willen de initiatiefnemers zes workshops organiseren voor professionals binnen zorg, welzijn, veiligheid en het sociaal domein. Aarts: 'Zij kunnen allemaal te maken krijgen met mensen met onbegrepen gedrag. Door onze cliënten hun persoonlijke verhaal voor het voetlicht te laten brengen, kan dat bijdragen aan meer bewustzijn en begrip.’

Zo’n workshop is interactief. Ook de gasten doen mee. Zo staat er in het begin van de bijeenkomst een microfoon middenin de zaal. Alle aanwezigen mogen op een speelse manier vertellen wie hij of zij is, legt Aarts uit. 'Bijvoorbeeld mijn naam is Monique en ik haal mijn zingeving uit...' Iedereen kan dat op zijn of haar eigen manier doen. De tweede opdracht is dat de deelnemers iets mogen vertellen wat niemand van hem of haar weet. Hierdoor ontstaat er een open persoonlijke sfeer waarin iedereen gelijkwaardig is. 'Verder zijn er scénes van cliënten met wie de workshop is ontwikkeld. Aarts noemt als voorbeeld een man die altijd eenzaam is geweest en werd gepest. 'Hij kleedt zich in het dagelijkse leven als een heer in een pak met stropdas en hoed. Tijdens de scène staat hij voor een grote lijst die een spiegel moet voorstellen. Terwijl het ontroerende lied Spiegel van Raymond van het Groenewoud wordt gedraaid, krijgt hij van gasten en ervaringsdeskundigen allerlei kleding aangereikt. Alleen zijn eigen kleren accepteert hij en die trekt hij aan. Aan het eind zegt hij: 'Ik zie een man die ondanks alles zijn waarden en normen heeft behouden.’ Daarna nodigen we gasten uit om ook te vertellen wat zij zien als ze voor die spiegel staan.’

Eén workshop is inmiddels achter de rug. Smeenk omschrijft deze als een groot succes. Ze legt uit dat de gasten niet alleen meer begrip kregen voor mensen met onbegrepen gedrag maar dat ook de cliënten er zelf veel baat bij hebben. 'We zagen dat de verhalen van de cliënten veel indruk maakten op de gasten. Normaal zien zij alleen het onbegrepen gedrag zonder enige achtergrond. Door die scènes realiseren zij zich ineens wat er allemaal kan gebeuren in een mensenleven. Met dat in het achterhoofd ontstaat er wellicht meer tolerantie tegenover mensen die anders zijn. En we merkten dat de cliënten die meedoen meer zelfvertrouwen krijgen. Ze staan sterker, wat destigmatiserend werkt.’

Een ander onverwacht gunstig effect is volgens Aarts en Smeenk dat het project RAAKVLAK ook verrijkend is voor het team ervaringsdeskundigen van GGZ Oost Brabant. Aarts noemt de reactie van een collega als voorbeeld. 'Zij vertelde dat ze zich voor het eerst in jaren echt onderdeel voelt van ons team. Dus dit project bevordert ook ons herstel. Zowel op persoonlijk vlak – wij hebben immers allemaal te maken gehad met ons onbegrepen gedrag - als in de vorm van teambuilding. Ook interessant was dat we normaal altijd in een klinische setting zitten en nu ineens tussen mensen vanuit allerlei domeinen.’ Smeenk vult aan dat een meer creatieve benadering tevens toepasbaar kan zijn tijdens een-op-een-contacten met cliënten. 'Nu we daarin zijn getraind, kunnen we die aanpak inzetten als iemand daar behoefte aan heeft. We beschikken nu dus over een extra tool.’

Of ook andere organisaties nu met het draaiboek aan de slag kunnen, betwijfelt Smeenk. 'Dat draaiboek is gebaseerd op onze verhalen. Natuurlijk kunnen anderen zich laten inspireren door wat wij hebben gedaan. Maar het totale proces van training en het ontwikkelen van de workshop is net zo waardevol als het eindproduct. Ik denk dat het daarom zinvoller is als organisaties zelf een workshop maken met eigen cliënten en ervaringsdeskundigen. Voor alle deelnemers heeft zo’n project dan het meeste effect.’