COVID-19 Programma

Tijdens de COVID-19-pandemie was er grote behoefte aan kennis op medisch- en zorggebied en over de maatschappelijke gevolgen van de coronamaatregelen. In maart 2020 vroegen het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) aan ZonMw om in zeer korte tijd een programmavoorstel te ontwikkelen. Tegelijkertijd startte ZonMw met het financieren van projecten die urgente onderzoeksvragen beantwoordden met mogelijk direct effect op de volksgezondheid.

Met het COVID-19-programma leverden we een bijdrage aan het bestrijden van het coronavirus en de negatieve effecten van de pandemie op de maatschappij. Het programma ging uit van een interdisciplinaire aanpak. Naast medisch- en zorggerelateerd onderzoek zijn ook technische, natuurwetenschappelijke en sociale- en geesteswetenschappen nodig om tot duurzame oplossingen te komen.

Daarnaast was in het programma ruimte voor aanpassingen. Het was immers crisis, en toen het programma werd geopend, was nog niet goed te voorspellen wat de belangrijkste maatschappelijke en wetenschappelijke onderzoeksvragen zouden worden.

Het COVID-19-programma richtte zich aanvankelijk op 3 centrale doelstellingen:

• Bijdragen aan het bestrijden van de coronapandemie
• Voorkomen van negatieve effecten van maatregelen
• Nieuwe kennis genereren over de bestrijding van epidemieën en pandemieën

Naarmate de pandemie vorderde, kwamen er nieuwe doelstellingen bij:

• Beantwoorden van aanvullende urgente vraagstukken en kennishiaten
• Realiseren van doorgeleiding en toepassing in de praktijk van de opbrengsten uit het programma
• Ophalen van geleerde lessen en kennis vergaren ter voorbereiding op een volgende pandemie

Aandachtsgebieden

De projecten van het COVID-19-programma vallen onder 3 aandachtsgebieden:

1. Behandeling, diagnostiek en vaccinatie
In dit aandachtsgebied signaleren we, financieren we en creëren we impact met COVID-19 onderzoek naar nieuwe of bestaande diagnostiek, vaccins en therapieën, en hoe deze werken. Denk hierbij aan het verkrijgen van inzichten in onder andere het opbouwen van immuniteit na vaccinatie, voorspellende parameters voor ziekteverloop, en behandeling op maat.

2. Zorg, preventie en verspreiding
Hieronder vallen onderzoeken naar organisatie van zorg, zorg en preventie voor kwetsbare burgers en palliatieve zorg. Daarnaast bevat dit aandachtsgebied onderzoek naar besmetting, transmissie (verspreiding) en epidemiologie van COVID-19. Ook long covid, herstelzorg , nazorg en het effect van uitgestelde zorg vallen hieronder. Hieronder vallen ook de impact van gedrag en gedragsveranderingen op verspreiding en maatregelen.

3. Maatschappelijke dynamiek
De COVID-19-pandemie heeft veel invloed gehad op de samenleving en heeft maatschappelijke gevolgen (gehad). In dit aandachtsgebied financieren we projecten naar de impact van de coronacrisis en de maatregelen op de samenleving en creëren we hier impact mee. Wat zijn de maatschappelijke consequenties van de coronacrisis? Welke sociale en economische problemen zijn erdoor blootgelegd of ontstaan? Maar ook: welke positieve effecten heeft de crisis? Wat kunnen we van de crisis leren voor de toekomst?

Om de financiering gericht in te zetten op de verschillende aandachtsgebieden en thema’s is het programma uitgevoerd via 9 deelprogramma’s:

Vaccinatie

De onderzoeken naar COVID-19-vaccins en -vaccinatie richtten zich op het genereren van kennis die direct te gebruiken was voor patiënten en behandelaars in Nederland. Daarnaast droegen de onderzoeken bij aan de besluitvorming over de optimale inzet van COVID-19-vaccins in Nederland.

Behandeling

Tijdens de pandemie was er in de huisartsenzorg en de medisch-specialistische zorg grote behoefte aan duidelijkheid over de diagnose en behandeling van COVID-19. Wij hebben daarom onderzoek gefinancierd om deze kennis te ontwikkelen, inclusief de (door)ontwikkeling van innovaties.

Gezondheidsonderzoek bij rampen

Welke effecten hadden de coronapandemie en de maatregelen op de gezondheid van de Nederlandse bevolking? Deze vraag stond centraal in het deelprogramma Gezondheidsonderzoek bij rampen COVID-19. De resultaten van dit deelprogramma helpen beleidsmakers en professionals om ontwikkelingen in gezondheid te duiden, om kwetsbare groepen te identificeren, en om beter voorbereid te zijn op toekomstige crises.

Post-COVID

Bij post-COVID houden mensen langdurig klachten na COVID-19. Binnen het COVID-19-programma is een aantal onderzoeken naar post-COVID gefinancierd, voornamelijk binnen het deelprogramma Aanhoudende klachten en nazorg, dat daarna doorontwikkelde tot een zelfstandig post-COVID onderzoeksprogramma.

Besmetting en verspreiding 

ZonMw financierde onderzoek naar de besmetting en verspreiding van COVID-19. Hierin werden vragen beantwoord als: Wat is de rol van kinderen en scholen? En hoe kun je besmettingen in publieke ruimtes voorkomen?

Mentale vitaliteit van werkenden

Door de coronapandemie hadden veel werkenden extra ondersteuning nodig om hun mentale vitaliteit te versterken. Met financiering uit het deelprogramma Mentale vitaliteit van werkenden konden belangenbehartigende partijen werkenden helpen om beter om te gaan met werkstress, veranderingen en de nasleep van de coronapandemie.

Oversterfte

In 2020 en 2021 overleden meer mensen dan verwacht. Deze oversterfte was nog niet goed verklaarbaar. ZonMw financierde daarom onderzoek naar deze oversterfte tijdens de coronapandemie.

Effecten van maatregelen

COVID-19 en de maatregelen leidden tot veel maatschappelijke onrust. Er was behoefte aan meer duidelijkheid over de effecten van de maatregelen. ZonMw financierde daarom onderzoek naar de effecten van de maatregelen op verschillende aspecten van de samenleving binnen 2 deelprogramma’s.

Het COVID-19 programma bestaat uit verschillende aandachtsgebieden en diverse subsidierondes. In de beginperiode werd voor iedere beoordelingsronde een commissie samengesteld uit een pool van commissieleden om de subsidieaanvragen te beoordelen. In latere fasen van het programma werkten we volgens meer reguliere werkwijzen met (deel)programma commissies.

Begin 2026 is er gestart met een externe evaluatie van het COVID-19 programma. De evaluatie vindt plaats onder begeleiding van een externe evaluatiecommissie. Het evaluatierapport wordt naar verwachting begin 2027 gepubliceerd op de website van ZonMw.