Effecten van COVID-19 niet-medische maatregelen: wat hebben we geleerd?

ZonMw heeft sinds 2020 veel projecten gefinancierd naar COVID-19. Een deel daarvan omvat onderzoek naar effecten van de niet-medische maatregelen. In veel deelprogramma’s van het COVID-19 programma en het vervolgprogramma COVID-19 is onderzoek gedaan naar de effecten (en soms effectiviteit) van maatregelen. Daarnaast is er begin 2023 een eerste onderzoeksprogramma op dit onderwerp van start gegaan: het Addendum ‘Effectiviteit van maatregelen tijdens een pandemie’. Dit Addendum bekijkt de korte termijneffecten van COVID-19 maatregelen. Eind 2023 werd het programma uitgebreid met het deelprogramma ‘Effecten van maatregelen tijdens een pandemie’ dat zich richt op middellange termijneffecten van niet-medische maatregelen.

Projecten onderzoeken effecten van maatregelen genomen door de overheid tijdens de coronapandemie, die gericht waren op het voorkomen van besmetting en verspreiding van SARS-CoV-2 (het virus dat COVID-19 veroorzaakt) of op vermindering (mitigatie) van de negatieve effecten (bijvoorbeeld extra online onderwijs). De onderzochte maatregelen betreffen onder andere regels over afstand houden, isolatie, quarantaine, sluitingen van sectoren (scholen, winkels, horeca, cultuur, evenementen), mondkapjesplicht, avondklok, testbeleid, bron- en contactonderzoek, ventilatie of maatregelen in zorginstellingen.

De effecten van maatregelen kunnen grofweg worden onderverdeeld in 2 categorieën: epidemiologische effecten en sociaal-maatschappelijke effecten. Sociaal-maatschappelijke effecten kunnen plaatsvinden in verschillende sectoren, zoals bijvoorbeeld de zorgsector.

Epidemiologische effecten
Epidemiologische effecten richten zich op de verspreiding van het SARS-CoV-2 virus, het aantal geïnfecteerde personen, de ernst van de ziekte COVID-19 en sterfte (mortaliteit) door COVID-19.

Sociaal-maatschappelijke effecten
De sociaal-maatschappelijke effecten hebben betrekking op de bredere impact op de samenleving. Hierbij wordt gekeken naar economische gevolgen en sociale aspecten zoals mentaal welzijn, eenzaamheid, isolatie en eventuele achterstanden in onderwijs. In de zorgsector kunnen maatregelen bijvoorbeeld effect hebben op de organisatie van zorg, de kwaliteit van zorg, de impact op het zorgpersoneel en het eventueel uitstellen van zorg.

Door deze verschillende effecten zorgvuldig te onderzoeken en te begrijpen, kunnen we weloverwogen beslissingen nemen die de gezondheid en het welzijn van onze bevolking op lange termijn bevorderen.

Mitigatie draait om het vinden van manieren om de nadelige gevolgen van maatregelen te verminderen of beperken. Onderzoeken hiernaar richten zich bijvoorbeeld op praktische oplossingen, zoals het verbeteren van digitaal onderwijs, het aanbieden van online gezondheidsconsultaties (e-health) en het analyseren van de effecten van financiële vergoedingen gedaan door de overheid.

Dit addendum, dat van start ging in maart 2023, is een eerste onderzoeksprogramma op dit thema, gericht op de korte termijn en snelle onderzoeksresultaten bij lopende onderzoeken of aanvullingen daarop. Dit addendum beoogt op korte termijn meer inzicht te verkrijgen in effecten van maatregelen. De uitvoering van onderzoeken die vallen binnen dit addendum vinden plaats in 2023 en 2024.

Het addendum bestaat uit 3 onderdelen:

1. Inventarisatie
   Om richting te geven aan financiering van toekomstig onderzoek hebben 3 opdrachtnemers een inventarisatie uitgevoerd naar de kennis omtrent effecten van niet-medische COVID-19 maatregelen die is voortgevloeid uit de door ZonMw en NWO gefinancierde onderzoeksprojecten. Deze inventarisatie is begin 2024 opgeleverd.
2. Aanvullend onderzoek
   Voor dit onderdeel nodigde ZonMw in 2023 specifieke onderzoeksgroepen uit om een subsidieaanvraag in te dienen voor het uitvoeren van aanvullend onderzoek naar de effecten van de COVID-19 maatregelen (epidemiologische en sociaal maatschappelijke effecten van genomen maatregelen). Ook was er aandacht voor de effecten van maatregelen op kwetsbare groepen in de samenleving. Binnen dit onderdeel zijn 22 projecten gehonoreerd.
3. Sociaal domein
   De coronapandemie maatschappelijke kwetsbaarheden uitvergroot en zichtbaar gemaakt. Bijvoorbeeld de grote sociaaleconomische gezondheidsverschillen tussen hoger en lager opgeleiden, de kwetsbaarheid van flexwerkers, de organisatie van zorg en welzijn voor mensen met meerdere vraagstukken. Al deze zaken komen samen in het sociaal domein. Dit onderdeel van het addendum heeft als doel inwoners in een kwetsbare positie beter te ondersteunen door middel van het versterken van de uitvoeringskracht van gemeenten. Binnen dit onderdeel is 1 project gehonoreerd.

Dit deelprogramma, dat van start ging in november 2023, heeft als kerndoelstelling het vergroten van kennis en begrip over en inzicht in de effecten van niet-medische maatregelen die genomen zijn tijdens de COVID-19 pandemie om beter onderbouwde keuzen te kunnen maken voor maatregelen bij toekomstige COVID-19 besmettingsgolven en andere pandemieën. Binnen dit deelprogramma zijn er 2 subsidierondes uitgezet.

Subsidieoproep Middellange termijneffecten van COVID-19 maatregelen

Het doel van deze subsidieoproep is inzicht verwerven in middellange termijneffecten van de (niet-farmaceutische) maatregelen door de overheid genomen tijdens de COVID-19 pandemie. Dit betreft zowel epidemiologische als sociaal-maatschappelijke effecten van de maatregelen. Ook mitigatiestudies en flankerend beleid, onderzoek naar en beleid over interventies die negatieve effecten van maatregelen kunnen beperken of verminderen, vallen binnen deze subsidieoproep. Daarnaast is kennis nodig over factoren die draagvlak en naleving van overheidsmaatregelen onder de bevolking beïnvloeden. Binnen deze oproep is er aandacht voor verschillende groepen in de samenleving, zoals kinderen, mensen met een migratieachtergrond of mensen die werken in verschillende sectoren. In deze subsidieronde zijn 14 projecten gehonoreerd.

Subsidieoproep Instrumenten voor een afwegingskader voor een toekomstige pandemie of gezondheidscrisis

De tweede subsidieoproep in dit deelprogramma richt zich op de ontwikkeling van methodieken en instrumenten die gebruikt kunnen worden bij de verdere ontwikkeling en het gebruik van een integraal afwegingskader. Dit kader is bedoeld om beleidsmakers te ondersteunen om op een transparante en zorgvuldige manier beslissingen te nemen over maatregelen tijdens een toekomstige pandemie of gezondheidscrises. Om versnippering tegen te gaan en de samenwerking van partijen te stimuleren, is deze oproep gericht op het financieren van 1 multidisciplinair consortium. Binnen deze oproep is het UNITY project gehonoreerd.

De klankbordgroep ‘Effecten van maatregelen tijdens een pandemie’

De klankbordgroep bestaat uit 11 onafhankelijke experts. Deze klankbordgroep is begin 2024 opgericht binnen het deelprogramma  'Effecten van maatregelen tijdens een pandemie’ om als ZonMw op een transparante en onafhankelijke manier informatie te kunnen vergaren over wat voor kennis nodig is binnen advisering over maatregelbeleid. De klankbordgroep rapporteert aan de commissie, en de commissie adviseert vervolgens ZonMw.

De klankbordgroep  adviseerde ZonMw over:

1. Wetenschappelijke kennis en instrumenten die nodig zijn om effecten van maatregelen tijdens een pandemie te kunnen begrijpen en de invulling/vorm van een subsidieronde over afwegingskaders binnen het deelprogramma ‘Effecten van maatregelen tijdens een pandemie’ te bepalen.
2. Randvoorwaarden van het onderzoek, zoals duur, budget en fasering.