‘Zwangerschap en seksuele gezondheid mogen niet ontbreken op de werkagenda’

Maar liefst 1 op de 5 zwangere vrouwen ervaart klachten van angst en depressie. Het gaat om ‘klinisch relevante klachten’: serieus genoeg om hulp nodig te hebben. Toch krijgt maar een klein deel van deze groep vrouwen die hulp. Onder vluchtelingen in Nederland is de babysterfte 7 keer hoger dan bij andere geboortes. Dit hoge getal is deels verklaarbaar door stress en gebeurtenissen die vrouwen meemaken tijdens de vlucht. Daarnaast speelt onvoldoende passende zorg voor zwangere asielzoekers een rol. Een derde opvallend feit: meiden in het voortgezet speciaal onderwijs (vso) en middelbaar beroepsonderwijs (mbo) hebben meer risico op een onbedoelde zwangerschap. Een integrale aanpak rond seksuele gezondheid kan dit voorkomen, maar biedt de school daarvoor voldoende ruimte?

Deze voorbeelden laten zien hoe belangrijk aandacht voor thema’s rond zwangerschap en seksuele gezondheid is voor vrouwengezondheid. Inclusief eigen regie en keuzes maken. De gegevens komen uit 3 ZonMw-projecten die relevante kennis opleveren over kwesties waarvoor onvoldoende aandacht is. En die – als je er niets mee doet – risico’s op latere gezondheidsproblemen opleveren. Bijvoorbeeld omdat de problemen doorwerken op de gezonde ontwikkeling van de kinderen. De kennis en aanpakken uit de projecten kunnen landen binnen voorlichting, zorg, en bijvoorbeeld onderwijs. De Nationale Strategie Vrouwengezondheid 2025-2030 is dé kans om dit te bevorderen.

Carolina de Weerth (Radboudumc) vertelt over haar onderzoek naar psychische problemen tijdens de zwangerschap. ‘Dat zwanger zijn misschien helemaal niet zo’n roze wolk is, durven vrouwen vaak niet te vertellen. Zelfs niet aan hun huisarts. Daardoor blijven psychische problemen soms onzichtbaar. Ook denken veel vrouwen dat het erbij hoort, angstig of somber zijn.’ Er is nog veel onwetendheid, bij het brede publiek én bij hulpverleners, aldus De Weerth. Terwijl er veel aan de klachten te doen is. ‘Uit onderzoek weten we bijvoorbeeld dat cognitieve gedragstherapie helpt. Of aan yoga doen.’ Het Radboudumc onderzoekt of een speciale ‘perinatale psychologische ondersteuner’ (PEPO) kan bijdragen. De eerste resultaten zijn bemoedigend, vertelt De Weerth. In de groep die steun van een laagdrempelige PEPO-psycholoog kreeg aangeboden, ontving 58% van de vrouwen met verhoogde depressie of angst een bepaalde vorm van hulp. Vooral praktisch opgeleide vrouwen hadden baat bij de ondersteuning.

Marianne Cense (Rutgers) richtte zich op vluchtelingen en hun vragen rond gezinsplanning, kinderwens en het voorkomen van onbedoelde zwangerschap. Vernieuwend was de inzet van co-onderzoekers met een vluchtelingachtergrond uit vier herkomstlanden: Syrië, Eritrea, Somalië en Afghanistan. ‘De participatieve opzet van ons project was cruciaal. Mensen praten niet zomaar over seksualiteit, je moet een sfeer creëren waarin dat kan. De co-onderzoekers hebben 118 interviews en 8 focusgroepen gehouden met mannen en vrouwen.’ Een belangrijke les volgens Cense: wees niet té direct. ‘Om duidelijk te communiceren grijpen we in voorlichting al snel naar plaatjes. Maar tekeningen van geslachtsdelen zijn voor veel mensen veel te confronterend. Een verhalende aanpak werkt dan beter.’ Overigens komen problemen rond reproductieve keuzes of zwangerschap beslist niet per se alleen door onvoldoende kennis, benadrukt Cense. ‘Los van de trauma’s die vaak samenhangen met vluchtervaringen, zijn de omstandigheden in de opvang bepaald niet bevorderlijk. Wie steeds wordt overgeplaatst, kan ook geen vertrouwensband opbouwen met bijvoorbeeld een verloskundige. En juist vertrouwen is onmisbaar om vragen en eventuele zorgen te delen.’ 

Vertrouwen is ook belangrijk voor jonge meiden op het vso of mbo. Kirsty van der Geest en Ariene Volmer (Reos) leidden samen een project naar preventie van onbedoelde zwangerschap. Daarbij waren ook TNO, de GGD en scholen in de regio Hollands Midden betrokken. Volmer: ‘Een tienerzwangerschap is zeker niet per definitie een probleem. Maar als een meisje een onvoldoende sterk netwerk heeft en ze bijvoorbeeld haar opleiding moet afbreken, is er wel wat aan de hand.’ 

Van der Geest: ‘Het gaat om bewustwording van de mogelijke impact van een onbedoelde zwangerschap; voor jezelf, je kindje én de anderen in je omgeving. Zodat je bewust kunt kiezen of je al moeder wilt worden.’ Scholen wilden zeker een rol spelen in die bewustwording, maar misten handvatten. In het project is een toolbox ontwikkeld, waarin ook veel ervaringsverhalen zijn opgenomen. Volmer: ‘Het gaat om meer dan lesmateriaal. We hebben de opzet gevolgd van De Gezonde School, met de 4 pijlers Educatie, Signalering. Omgeving en Beleid. De Gezonde School-adviseurs van de GGD ondersteunen de scholen, zodat de aanpak een structurele plek krijgt.’

Met de Nationale Strategie Vrouwengezondheid 2025-2030 wil de overheid de gezondheid van vrouwen en meiden in Nederland structureel verbeteren. Hiervoor is passende zorg en ondersteuning bij vrouwspecifieke gezondheidsproblematiek nodig. De werkagenda voor de strategie is volop in ontwikkeling. De onderzoekers in dit artikel zien veel kansen in de strategie, mits deze een brede invalshoek krijgt. En mits de werkagenda ruimte maakt voor meer dimensies dan alleen het fysieke en mentale. Een betere (vrouwen)gezondheid komt volgens hen alleen in zicht als ook sociale en maatschappelijke aspecten worden meegenomen. Het thema zwangerschap en seksuele gezondheid is bij uitstek multidimensionaal, stellen zij op basis van hun projecten vast.

De Weerth houdt in dit verband een vurig pleidooi om meer oog te hebben voor de sociale kanten van psychische problemen tijdens de zwangerschap. ‘Vrouwen schamen zich vaak voor hun gevoelens van angst of depressie. En ze ervaren schuld; zwanger zijn is toch prachtig, dus waarom is niet alles perfect? In de westerse maatschappij voelen zwangere vrouwen – maar ook aanstaande vaders – zich vaak geïsoleerd. Ook hebben ze amper ervaring met kinderen in hun omgeving. Er zijn vrouwen die zeggen: ik heb nog nooit een baby in mijn armen gehad. Ik vind het niet gek dat je dan onzeker wordt of je het allemaal wel goed doet.’

In het onderzoek waarover Cense vertelt, komt dit punt ook sterk naar voren. In een korte film waarin acteurs de verhalen uit de studie verwoorden, vertelt een vader uit Somalië hoe lastig het is dat je kinderen in Nederland niet met een hele gemeenschap opvoedt. In het Verenigd Koninkrijk is de collectieve kennis uit de Eritrese gemeenschap omgezet in een krachtige interventie, vertelt Cense. ‘Deze aanpak is ook in Nederland beschikbaar: CenteringZwangerschap. Het is verloskundige zorg met een actieve inbreng van zwangeren. In groepsbijeenkomsten praten ze over zwangerschap, gezondheid, leefstijl, bevallen en de babytijd. Zo ga je samen door dingen heen.’ Oog hebben voor behoeften van specifieke groepen, zoals vluchtelingen, maakt dus ook nieuwe interventies mogelijk, aldus Cense. 

Een belangrijk doel van de Nationale Strategie Vrouwengezondheid is dat vrouwen optimaal kunnen bijdragen aan de maatschappij. Volgens De Weerth is serieuze aandacht voor de periode rond de geboorte daarvoor onontbeerlijk. Ook zij verwijst naar het Verenigd Koninkrijk, waar een studie aantoonde dat onvoldoende inzet op perinatale mentale gezondheid miljarden kost, waarvan bijna driekwart door effecten op het kind. ‘Als vrouwen beter starten als moeder, groeien kinderen gezonder op. Investeren in bijvoorbeeld een perinatale psychologische ondersteuner verdient zich dubbel en dwars terug.’ Volmer en Van der Geest benadrukken het belang van een brede blik. ‘Een thema als onbedoelde zwangerschap hangt nauw samen met maatschappelijke normen rond seksualiteit, grenzen, ja én nee kunnen zeggen. Als je het gesprek daarover op school al voert, voorkom je veel latere problemen.’ Cense pleit ten slotte voor een intersectionele aanpak, dus met oog voor uiteenlopende aspecten als gender, etniciteit, klasse, seksuele geaardheid. ‘Kijk steeds naar welke groepen het kwetsbaarst zijn en richt zorg en voorlichting daarop in. Anders verbeter je misschien de gemiddelde gezondheid, maar zet je minder zichtbare groepen juist op achterstand.’

• ZonMw Themapagina Vrouwengezondheid
• Overzicht projecten rondom seksuele gezondheid, zwangerschap en vrouwengezondheid
• Nationale Strategie Vrouwengezondheid 2025-2030
• ZonMw-programma Zwangerschap en geboorte III
• ZonMw-programma Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap
• ZonMw-programma Vrouwspecifieke gezondheid
• Het ZonMw-kaderprogramma Passende Zorg

• Project:  The Perinatal Mental Health Professional: Prevention at the Right Place and the Right Time
• Project: New perspectives: Participatief onderzoek naar opvattingen, strategieën en de behoeften van vluchtelingen m.b.t. keuzes rond (onbedoelde) zwangerschap en gezinsplanning
• Artikel: ‘Onze co-onderzoekers vormen de kracht van het onderzoek’, interview met Marianne Cense
• Onderzoek:  ‘Vluchtelingen in Nederland: New Perspectives on Reproductive Choice’
• Project: Preventie onbedoelde zwangerschap door lokale samenwerking én een integrale aanpak op het VSO en MBO in de regio Hollands Midden
• Artikel: ‘Lessen over de liefde op het vso en mbo’, artikel met onder meer Ariene Volmer