Mobiele Brigades: gezondheidszorg is voor vrouwen suboptimaal

‘Het lichaam en het leven van mannen en vrouwen zijn op vele vlakken verschillend. Maar in de biomedische wetenschap en de zorg is daar onvoldoende aandacht voor,’ zegt Petra Verdonk, voormalig hoofddocent gender en diversiteit. Er worden weinig studies gedaan waarbij rekening wordt gehouden met deze verschillen. Bestaand onderzoek vindt vaker plaats bij mannen, terwijl de resultaten ook worden toegepast op vrouwen.

Deze lacune en mismatch vertalen zich in minder goede bejegening van vrouwen, gebrekkig inzicht in specifieke klachten, zoals de menopauze en bij aandoeningen die bij mannen en vrouwen anders uitpakken. ‘Daardoor is de behandeling van vrouwen suboptimaal’, stelt Verdonk. 

Subsidieoproep van ZonMw

Toen zag ze de subsidieoproep van ZonMw voor initiatieven om sekse en gender beter toe te passen in onderzoek, de zorg en organisaties. Verdonk diende een aanvraag in voor een netwerkproject dat zich richt op inclusief biomedisch gezondheidsonderzoek. ‘Om mensen bijeen te brengen en samen te leren over de domeinen heen’, aldus Verdonk. 

Tijdens de kick-off meeting kwamen onderzoekers, zorgprofessionals en zelforganisaties samen. De deelnemers stelden hoofdthema’s vast en hebben 4 Mobiele Brigades opgericht, die bestonden uit 4 tot 10 personen. De resultaten laten zien hoe urgent dit vraagstuk is, niet alleen voor vrouwen, maar ook voor mannen. 

De Mobiele Brigade die zich boog over mentale gezondheid en hormonen, vatte de bevindingen samen in een infographic. Het team stelde vast dat slechts 5 procent van de neurowetenschappelijke en psychiatrie-onderzoeken kijkt naar de oorzaken van sekseverschillen. Uit een opsomming blijkt hoe verschillen in de praktijk uitpakken. Bij meisjes wordt ADHD gemiddeld 5 jaar later vastgesteld, terwijl mannen 4 maal vaker de diagnose ADHD krijgen. Bij mannen wordt depressie minder vaak herkend, terwijl vrouwen 2 maal vaker de diagnose depressie krijgen. Mannen plegen 3 à 4 maal vaker suïcide. De opnames voor psychose zijn 48 procent hoger tijdens de perimenstruele fase. Na de bevalling is het risico op een eerste psychose 23 maal hoger. 

Medicatieverschillen

De Mobiele Brigade Medicatie stelde vast dat vrouwen medicatie anders verwerken dan mannen. Een lager gewicht, kleinere nieren, verschillend hartritme en hormonale anticonceptie kunnen andere risico’s en effecten met zich meebrengen. Over het algemeen ervaren vrouwen meer bijwerkingen en worden er vaker voor opgenomen. 

Hart, Hormonen & Migraine

De Mobiele Brigade die zich verdiepte in Hart, Hormonen & Migraine maakte een animatievideo over verhoogde risicofactoren voor hart-en-vaatziekten, waarbij sekseverschillen een rol spelen, zoals bij roken, hoge bloeddruk, overgewicht, vroege menopauze, zwangerschapsvergiftiging en erectiestoornissen. Naast de hoge ziektelast is bijvoorbeeld ook migraine een belangrijke risicofactor voor het krijgen van een beroerte en een hartaanval - meer zelfs dan obesitas of een ongunstig cholesterolprofiel.

De Mobiele Brigade die het Nationaal Onderzoeksbeleid onder haar hoede had, organiseerde op 2 december 2024 het symposium Reform The Norm, in samenwerking met ZonMw, de ministeries OCW en VWS, en Alliantie Gezondheidszorg op Maat.

Junior onderzoekers nemen het voortouw

Verdonk is opgetogen over de dynamiek binnen het netwerk, dat bestaat uit zo’n 300 personen. ‘We zagen hoe jonge mensen de leiding in hun mobiele brigade pakten, terwijl de senioren adviseerden en informatie gaven. De hiërarchie tussen junior en senior onderzoekers werd doorbroken. Het was voor jonge onderzoekers een mooie manier om gebruik te maken van het netwerk en snel tot kennis te komen.’ Het netwerk groeit nog steeds. ‘Al zijn er momenteel geen lopende activiteiten, het komt gemakkelijk in beweging’, vertelt ze.

Terugblik

Terwijl Verdonk terugblikt, stelt ze dat het belangrijk is om onderzoekers, zorgprofessionals en ervaringsdeskundigen in groepen te laten werken. ‘Ze zijn georganiseerd in disciplines en werken apart van elkaar. Mensen willen samenwerken, maar het moet wel georganiseerd worden’, legt ze uit.

Gevoelig onderwerp

Ook ligt het vraagstuk gender en sekse vaak gevoelig. Niet alle onderzoekers en zorgprofessionals voelen zich er comfortabel bij dat het een politieke lading heeft, aldus Verdonk. ‘Het gaat ook over machtsverschillen. Om het bespreekbaar te maken en aan te pakken, is moed nodig. Het is lobbyen, duwen en trekken. Ik wil dat mensen niet in hun eentje hoeven te sleuren. Je bereikt meer als je het samen doet’, zegt Verdonk.

Inventarisatie van thema’s

Tijdens het project werden bestaande consortia en organisaties benaderd met de vraag of ze wilden deelnemen aan het netwerk. Via een ‘sneeuwbaleffect’ kwamen er ook andere onderzoekers, zorgprofessionals en ervaringsdeskundigen bij. Sleutelfiguren gaven tijdens interviews aan wat zij als belangrijkste thema’s zagen. Deze inventarisatie werd gedaan door Mariska Meijer, directeur van Zus&Zorg, dat vrouwen helpt om sneller de weg te vinden naar de juiste zorg. ‘We hebben gevraagd waar de behoeften liggen en waar het netwerk op in zou moeten zetten’, vertelt Meijer. 

Mobiele Brigades

Tijdens 10 bijeenkomsten kwamen de mobiele brigades bij elkaar om kennis te delen, trainingen te volgen, plannen te maken om sekse en gender in gezondheidsonderzoek en beleid in te vlechten. Ook leerden ze hoe ze dit het beste bij onderzoeksinstituten, beleidsmakers, subsidieverstrekkers en private partijen onder de aandacht kunnen brengen. 

Verdonk is blij met de aandacht die de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in het vorige kabinet, Judith Tielen, toonde voor vrouwengezondheid. ‘Maar tegelijkertijd zie je in internationale ontwikkelingen dat het onderwerp onder druk staat. Dat heeft invloed op Nederland. Zo heeft het voor onze kennisbasis consequenties. Op deze vakgebieden wordt hier eveneens in het hoger onderwijs bezuinigd. We moeten niet alleen werken aan nieuwe inzichten, maar inmiddels ook beschermen wat we hebben’, stelt Verdonk.

Winst

Verdonk en Meijer wijzen erop dat inclusief gezondheidsonderzoek leidt tot betere zorg. Er valt ook financieel winst te boeken. ‘Onder vrouwen is veel uitval op het werk. Preventieve en tijdige interventies met aandacht voor gender en sekse zijn nodig om dit te voorkomen’, zegt Meijer. Zus&Zorg heeft daarvoor een caravan die als een mobiele spreekkamer bij bedrijven komt. 

Verdonk wijst op de berekeningen van management consultancy bedrijf McKinsey over de genderkloof. De juiste investeringen in gezondheid van vrouwen leveren de wereld 1 triljoen dollar per jaar op. In Nederland gaat het om miljarden. ‘Het is een open deur. Daarom is het zo belangrijk dat erin geïnvesteerd wordt. Het levert veel op.’

Daarom, zegt Meijer, is het belangrijk dat het netwerk, organisaties en sleutelpersonen zich inzetten voor verandering. Verdonk: ‘Het toont het belang aan van de kwaliteitsslag in onderzoek en zorg, die vertaald moet worden naar de praktijk en het spreekuur. Er valt een wereld mee te winnen.’