Lerend monitoren versterkt kinderopvang

‘Gezonde kinderopvang in Zuid-Limburg’: zo heet het project waar ze in Zuid-Limburg samen de schouders onder zetten. Het past binnen de enorme uitdaging waar dit deel van Nederland voor staat: de gezondheidsachterstand ten opzichte van de rest van het land (onder andere meer gebruik van jeugdhulp, meer kinderen in armoede en meer overgewicht) inhalen.

‘Gezonde kinderopvang’ is onderdeel van het al even ambitieuze programma Trendbreuk Zuid-Limburg. Omdat die ambitie ver voorbij de bestuursperiode van een wethouder of de zittingstermijn van een gemeenteraadslid reikt, is het belangrijk om aan te tonen wat deze aanpak oplevert. Maar natuurlijk willen de partners vooral goede keuzes kunnen maken in het project: welke aanpak werkt en welke kun je beter loslaten? Vandaar dat binnen Trendbreuk Zuid-Limburg de nodige aandacht is voor monitoring en evaluatie. Een handleiding daarvoor bestaat niet, en ook afkijken is geen optie, want Zuid-Limburg loopt met de Trendbreuk-aanpak voorop.

Hoe doe je dat dan wel, lerend monitoren en evalueren? Speciaal voor ‘Gezonde kinderopvang in Zuid-Limburg’ werd twee jaar geleden een ‘lerend netwerk’ opgericht. Het bestaat uit vijf kinderopvangorganisaties, de GGD en kennispartner Universiteit Maastricht. Het doel van het netwerk is om van elkaar te leren en samen goed te kijken wat écht werkt.

Sid Penders, onderzoeker bij de Universiteit Maastricht, zegt: ‘Lerend monitoren en evalueren past mooi in het Zuid-Limburgse omdat we het echt samen willen doen. Er zijn allerlei mooie aanpakken, maar het is belangrijk dat die op elkaar aansluiten.’ De kinderopvangorganisaties zijn enthousiast over het project, weet Marjon Hulst, programmamanager Trendbreuk namens GGD Zuid-Limburg: ‘Kinderopvang voelde zich een tijdje achtergesteld. Er was veel aandacht voor projecten als Gezonde Scholen en Kansrijke Start, maar kinderopvang viel tussen wal en schip. Dit project heeft dat veranderd.’

Doorgaande lijn

De netwerkpartners komen minimaal zesmaal per jaar samen (maar vaker als de behoefte er is) en elke bijeenkomst duurt zo’n twee uur. Ook komt het voor dat externe kennis wordt ‘ingevlogen’. Zo was al eens iemand van De Gezonde School te gast, een landelijke aanpak gericht op 4- tot 12-jarigen, die dieper inging op de overgang van kinderopvang naar primair onderwijs.

Deze gastspreker paste bovendien naadloos in de doelstelling om een ‘doorgaande lijn’ te creëren. Marjon Hulst legt uit wat dat betekent: ‘Een gezond leven begint al bij de kinderwens van toekomstige ouders en loopt door totdat hun kind ook een kinderwens heeft.’ Een handig hulpmiddel is ook de Praatplaat ‘Gezond leren leven’ die het netwerk maakte samen met onder andere scholen en gemeenten. Daarop staan drie basiselementen die een kind nodig heeft om gezond en veilig op te groeien: voeding, bewegen en welbevinden. ‘Stel dat een kinderopvanglocatie veel aandacht besteedt aan voeding en bewegen, maar de basisschool niet. Met de Praatplaat in de hand kunnen ze samen bespreken welke onderdelen of onderwerpen ze doortrekken. En als kinderopvang, primair onderwijs, voortgezet onderwijs en mbo allemaal met water drinken aan de slag gaan, dan wordt het normaal dat kinderen en jongeren overal water drinken.’

Een belangrijk onderdeel van het monitoren en evalueren, is informatie ophalen, vertelt Sid Penders. ‘Ik doe vragenlijststudies, interviews en observaties in korte cycli. In eerste instantie doen we dan geen grondige analyse, maar bekijken we de grove uitkomsten. Dat kost niet veel tijd en kunnen we relatief snel – dus binnen een maand of twee –  terugkoppelen naar de betreffende organisatie. Op basis van deze uitkomsten kunnen kinderopvangorganisaties waar nodig bijsturen en gezondheidsthema’s prioriteren die meer aandacht behoeven. Die aanpak waarderen de partners en laat zien hoe lerend monitoren en evalueren werkt.’ Penders geeft nog een voorbeeld: ‘Eén van de organisaties heeft op grond van onze observaties meer nadruk gelegd op het voorbeeldgedrag van medewerkers tijdens het buiten spelen. Zij participeren nog actiever dan ze al deden.’

Schermgebruik

Andere informatie die Sid Penders verzamelt, gaat over voeding en bewegen, maar ook over schermgebruik en zelfs zonbescherming. Wat krijgen kinderen te eten? Welke soorten fruit? Krijgen ze water aangeboden in plaats van ranja? In hoeverre worden beeldschermen ingezet om bewegen te stimuleren, voor educatie of ter ontspanning? Worden kinderen ingesmeerd met zonnebrand als de zon schijnt? Zo kijken we steeds vanuit een andere invalshoek. En in het lerend netwerk proberen we dan ook tot richtlijnen te komen waar alle kinderopvangorganisaties iets aan hebben. Zo helpt monitoren en evalueren om concrete stappen vooruit te zetten.’

Soms levert het gesprek in het lerend netwerk heel concrete ideeën en producten op. Een mooi voorbeeld is het tijdschrift waaraan de partners in het netwerk op dit moment werken rondom het thema voeding. ‘Dat idee ontstond toen we tijdens een netwerkbijeenkomst de vraag bespraken hoe we best practices kunnen delen,’ vertelt Sid Penders. ‘Zo ontstond het idee om een tijdschrift te maken boordevol tips en beeldmateriaal van mooie initiatieven.’ Marjon Hulst: ‘Maar het gaat ook over hoe een gezond feest- en traktatiebeleid eruit kan zien, en we gaan in op de vraag hoe ouders en kinderen thuis omgaan met de adviezen die ze in de kinderopvang krijgen. Dat tijdschrift is voortgekomen uit ons lerend netwerk.’

Verbeterpunten

Gevraagd naar mogelijke verbeterpunten noemt Sid Penders het thema concrete acties: ‘In het lerend netwerk delen we uiteraard mooie best practices. Maar als iemand de volgende dag weer in zijn eigen organisatie komt, hoe leidt zo’n best practice dan tot concrete actie? De doelstelling is om de resterende twee jaar van dit project nóg concreter toe te werken naar het implementeren van opbrengsten in de praktijk.’ Marjon Hulst: ‘Een aandachtspunt daarbij is dat de kinderopvang worstelt met personeelstekorten. Dus de kunst is om verbeteringen zo praktisch en eenvoudig mogelijk te implementeren.’ Penders: ‘Klopt. Het moet onderdeel worden van de werkzaamheden, niet iets extra’s. Met dit project maken we gezonde kinderopvang gewoon.’

Tekst: Stan Verhaag

Redactie: ZonMw