Leerkring is wapen in strijd voor gezond gewicht

Als je een gezond gewicht aanpak begint in je gemeente, hoe voorkom je dan dat het bij een tijdelijke aanpak blijft? Hoe betrek je inwoners – en dan met name mensen in een kwetsbare situatie? Hoe werken verschillende domeinen samen? En hoe zorg je dat ook bestuurders zich achter de plannen scharen?

Om met deze vragen verder te komen, werden eind 2021 in 5 Gelderse gemeenten, waaronder Wijchen en Druten, twee zogenoemde ‘leerkringen’ opgericht. Elke leerkring bestaat uit tien à vijftien personen die betrokken zijn bij de gezond gewicht aanpak: beleidsadviseurs van de gemeente, gezondheidsmakelaars van de GGD, praktijkprofessionals (zoals jongerenwerkers of sportschooleigenaren), zorgprofessionals (zoals diëtisten en huisartsen) én inwoners die bijvoorbeeld betrokken zijn bij inwonersinitiatieven. De gezond gewicht aanpak gaat over alle factoren die gezond gewicht bevorderen of belemmeren (van voeding en beweging tot armoede en mentaal welzijn), zinvolle activiteiten (zoals sport of gecombineerde leefstijlinterventies), effectieve voorzieningen (zoals voedselaanbod, fietspaden en de zorg) en slim beleid. ‘Het doel is dat we als leerkringleden al deze factoren meenemen in ons werk, dat we informatie en ervaringen uitwisselen én dat we elkaar inspireren,’ zegt Joëlla van de Griend. Zij doet mee aan de leerkringen als beleidsadviseur gezondheid en preventie bij de werkorganisatie Druten Wijchen. Een belangrijk kenmerk van de leerkringen is dat ze lerend monitoren en evalueren. Daarvoor is een ‘facilitator’ aangesteld: Maud ter Bogt is onderzoeker bij GGD Gelderland-Zuid en AMPHI, de academische werkplaats voor integraal gezondheidsbeleid in Nijmegen.

Hoe maak je de versterking van de gezond gewicht aanpak meetbaar en zichtbaar? ‘Daarvoor hebben we eerst 2 onderzoeken gedaan vanuit een systeemperspectief,’ vertelt Maud ter Bogt. ‘Om te beginnen hebben we alle leerkringdeelnemers geïnterviewd. Dit gesprek ging over wat zij zien van de aanpak, hoe dat is georganiseerd en wat achterliggende doelen en overtuigingen zijn. Daarnaast zijn we in vijf wijken met een lage sociaaleconomische status (SES) samen met inwoners (co-onderzoekers) in gesprek gegaan met inwoners. Dit gesprek ging over hoe zij de voorzieningen en activiteiten van de aanpak ervaren, wat ze (niet) gebruiken en waarom.’

Deze onderzoeken brachten zogenoemde aangrijpingspunten in kaart. Die beschrijven hoe de gezond gewicht aanpak naar een veel hoger niveau getild kan worden. ‘Aangrijpingspunten – zoals maatwerk bieden aan inwoners bij activiteiten – zijn te vergelijken met tandwielen die andere tandwielen in beweging brengen en zo het hele systeem een slag in de goede richting draaien. Deze aangrijpingspunten implementeren we dus via de leerkringen.’

Joëlla van de Griend illustreert met een concreet voorbeeld hoe de leerkring werkt. In de gemeente Wijchen begon twee jaar geleden een diëtiste met een leefstijlprogramma voor vrouwen met een migratieachtergrond. Dat bleek een dankbare doelgroep te zijn, want deze vrouwen komen niet zo snel bij reguliere leefstijlprogramma’s terecht. De diëtiste spreekt verschillende talen en was de perfecte persoon om zo’n programma te ontwikkelen. Omdat ze zoveel positieve reacties kreeg in Wijchen, vroeg de leerkring haar om haar aanpak te presenteren. ‘Een huisarts uit Druten die daarbij aanwezig was, raakte meteen enthousiast,’ herinnert Van de Griend zich. ‘En hetzelfde gold voor enkele gezondheidsmakelaars uit andere gemeenten “Dit zou ook heel mooi zijn voor onze gemeenten,” dachten zij. Inmiddels heeft de diëtiste haar programma ook in andere gemeenten uitgevoerd.’

Volgens Maud ter Bogt illustreert dit voorbeeld ook hoe de ‘observe-reflect-plan-act-cyclus’ werkt die de leerkringen volgen. ‘We observeerden dat deze aanpak goed werkte, daar hebben we op gereflecteerd, het leidde tot een plan bij de huisarts en de gezondheidsmakelaars, en de actie was dat het leefstijlprogramma is gekopieerd in andere gemeenten.’

Monitoren van de leerkring én de gezond gewicht aanpak zorgt ervoor dat alle deelnemers baat hebben bij de leerkring, stelt Maud ter Bogt. ‘Monitoren doen we enerzijds op systematische manieren, bijvoorbeeld met een halfjaarlijkse evaluatievragenlijst en interviews over de leerkringen. Ook monitoren we of leerkringacties aansluiten bij de gevonden aangrijpingspunten van de gezond gewicht aanpak.’ Anderzijds kan monitoren ook kleiner. Zo probeert de facilitator ‘heel laagdrempelig’ te zijn: ‘Leerkringdeelnemers kunnen mij altijd bellen. En zelfs als ik bij de koffiemachine sta, houd ik mijn oren open. Als iemand iets onhandig vindt, proberen we het samen passend te maken voor iedereen. Hierbij zijn we creatief.’ Zelfs de leerkringen zélf blijven niet buiten schot, vertelt Joëlla van de Griend: ‘Aanvankelijk kwamen we tweemaal per jaar een halve dag bij elkaar. Maar daar zat dan wel heel veel tijd tussen en die sessies duurden wel erg lang. Nu komen we elke 3 maanden bij elkaar en dan 2,5 uur.’

Pas op de plaats

Volgens Maud ter Bogt gaat lerend monitoren en evalueren over ‘een pas op de plaats, reflecteren en bijsturen wat je aan het doen bent. En soms gaat het over niet bijsturen en durven zeggen: we zijn lekker bezig, laten we zo doorgaan.’ Ook proberen de leden van de leerkringen al hun leerkringacties zoveel mogelijk te laten aansluiten bij waar ze al mee bezig zijn in hun werk. Van de Griend: ‘In de praktijk heb je vaak minder tijd om iets uit te voeren dan je zou willen. Dat is naar mijn idee de grootste uitdaging voor alle professionals in de leerkring.’ Ter Bogt: ‘Ja, dat hoor ik ook terug.’ Van de Griend: ‘Daarom leggen we de nadruk op: wat kun je anders doen in het werk dat je sowieso al doet? Dat maakt het haalbaarder en is effectiever dan extra en nieuwe dingen doen.’

Wethouders

Joëlla van de Griend is blij met de opbrengsten van de leerkringen voor de gemeenten. ‘Een belangrijk winstpunt is dat wij als ambtenaren reflecteren op onze gezond gewicht aanpak, dat we direct horen van ons netwerkpartners waar zij tegenaan lopen en wat eventueel anders zou kunnen. Maar wat ik ook heel mooi vind, is dat er een stuurgroep is met wethouders van de betrokken gemeenten. Dus er is ook bestuurlijk besef dat gezond gewicht een gemeentelijke component heeft. Vanaf 2024 gaan die bestuurders ook bij elkaar op werkbezoek. Dat zal helpen om ook de bestuurders te inspireren met voorbeelden uit de praktijk en onderstreept het belang van de gezond gewicht aanpak.’

Tekst: Stan Verhaag

Redactie: ZonMw