IC-dagboek geeft verpleegkundigen eigen rol in herstel van patiënten

Het bijhouden van een dagboek tijdens een IC-opname biedt veel steun aan kritiek-zieke patiënten en hun naasten. Het ondersteunt de emotionele verwerking en kan mentale klachten na de opname helpen voorkomen. Hoewel IC-verpleegkundigen hierin een centrale rol spelen door de verhalen te schrijven, was er tot voor kort weinig bekend over hoe zij deze verhalen precies vormgeven. In de NAIDIC-studie onderzochten verpleegkundig onderzoekers hoe IC-verpleegkundigen hun professionele zeggenschap kunnen gebruiken bij het schrijven in zo’n dagboek. 

Essentiële zorg bestaat niet alleen uit lichamelijke zorg, maar ook uit aandacht voor de psychosociale behoeften en de relatie tussen patiënt en verpleegkundige. Juist op een IC is die bredere blik belangrijk, vertelt hoofdonderzoeker Margo van Mol, assistant professor bij Erasmus MC en van oorsprong IC-verpleegkundige en psycholoog. ‘In deze studie focusten we op de communicatie en relatie met de IC-patiënt en, in het verlengde daarvan, ook met de familie. Dit zijn de dingen waarin je als IC-verpleegkundige je meerwaarde kunt laten zien. Het dagboek is daarbij een middel.’

Afbeelding

Van Mol voerde het onderzoek samen met verpleegkundig onderzoekers Carola Schol en Atreyu van Esch uit in 5 ziekenhuizen: Erasmus MC, Medisch Spectrum Twente, Isala, Jeroen Bosch Ziekenhuis en Franciscus Gasthuis & Vlietland. ‘We hebben een mixed methods studie gedaan’, vertelt Schol. ‘Eerst zijn 110 fragmenten uit digitale dagboeken geanalyseerd en zo kwamen we tot een aantal thema’s. Daarnaast hebben we interviews gedaan met 22 IC-verpleegkundigen en hen gevraagd naar hun ervaringen met bij het IC-dagboek. Vervolgens hebben we ook deze data op thematische wijze geanalyseerd.’ 

Omdat deze studie gericht is op verpleegkundigen, is deze keer niet met patiënten gesproken. Dat is wel in een eerdere studie gebeurd. 'De reacties van patiënten en naasten op het digitale IC-dagboek waren daarin heel positief’, vervolgt Schol. ‘Zij vonden het digitale dagboek makkelijk toegankelijk. Ze konden erin schrijven waar en wanneer zij wilden en eenvoudig foto’s toevoegen. Dat verpleegkundigen ook in het dagboek schrijven, werd als meerwaarde beschouwd. Met elkaar konden ze bijdragen aan het herstel van de patiënt en het verwerken van de IC-opname.’

‘Het eerste thema dat uit de analyse kwam was ‘de patiënt als persoon’ en kwam naar voren door de verhalen die verpleegkundigen vertelden’, vertelt Van Esch. ‘Ze zeiden dat ze door de dagboeken de patiënt meer holistisch benaderden. Het tweede thema is ‘verbinding voorbij woorden’ en gaat over wat in reguliere communicatie gemakkelijk verloren gaat. Het IC-dagboek helpt verpleegkundigen om ook de kleine momenten van contact vast te leggen. Wanneer een patiënt niet kan praten, kunnen gebaren, blikken of bewegingen betekenis krijgen en onderdeel worden van het verhaal van de patiënt. Bij het derde thema, ‘compassievolle aanwezigheid’, gaat het om emotionele ondersteuning. Verpleegkundigen gaven aan dat ze hun empathisch vermogen en leiderschap tot uiting konden brengen in het dagboek en zo comfort bieden, wetend dat de patiënt het later kon lezen.’

‘Verpleegkundigen vinden het belangrijk dat patiënten het later kunnen teruglezen’, vertelt Schol. ‘Ze zien de waarde daarvan en dat motiveert hen. Maar het was soms lastig om de juiste woorden en toon te vinden, juist met het idee dat familieleden meteen kunnen meelezen. Het IC-dagboek is geen rapportage of verpleegkundig rapport, maar iets persoonlijks.’

In de praktijk vraagt schrijven in een IC-dagboek dan ook om specifieke vaardigheden. Want hoe beschrijf je wat er gebeurt zonder een medisch verslag te maken? Hoe geef je voldoende context als je niet weet wat de familie al heeft gehoord? En hoe schrijf je persoonlijk en hoopvol zonder verwachtingen te wekken die misschien niet uitkomen? Van Esch: ‘Het was makkelijker te schrijven over dagelijkse verzorging: dat iemand is gewassen of gemobiliseerd, hoe het slapen ging, of iemand pijn had of van houding is veranderd. Over medische aspecten waren verpleegkundigen voorzichtiger. Je wil wel context en uitleg geven, maar je weet niet altijd welke informatie de familie al heeft gehad.’

Juist daarom zijn ondersteuning en scholing nodig. ‘Ambassadeurs – nurse champions – kregen binnen het project een belangrijke rol’, aldus Schol. ‘Zij helpen collega’s bij vragen over wat, wanneer en hoe ze kunnen schrijven. Ook hebben we een handleiding ontwikkeld met aanwijzingen over wat wel en beter niet in het dagboek kan worden opgenomen.’

‘Het dagboek biedt verpleegkundigen ruimte om zelf professionele keuzes te maken’, vervolgt Schol. ‘Daar raakt het dagboek rechtstreeks aan verpleegkundige zeggenschap. Verpleegkundigen kennen de patiënt goed en beslissen zelf wat ze over hem of haar schrijven. De notities in het dagboek zijn van grote waarde voor de patiënt. Voor verpleegkundigen zelf is het fijn dat ze op een andere manier kunnen bijdragen aan het herstel. IC-verpleegkundigen werken binnen het interdisciplinaire team al behoorlijk autonoom. Uit deze studie bleek hoe ze door het dagboek hierin verder hun rol konden pakken.’ ‘We kunnen het hebben over hoogwaardige technologische apparatuur op de IC, maar schrijven in het IC-dagboek is ook een geavanceerde vaardigheid’, vult Van Esch aan. 

De grootste praktische barrière bij het schrijven in het digitale IC-dagboek is tijd. ‘Er zijn dagen waarop het echt te druk is’, zegt Van Mol. ‘Maar als iedereen op de afdeling overtuigd is dat schrijven in het dagboek belangrijk is, ga je er anders naar kijken. Het is onderdeel van het werk, vinden wij. Je kunt er minder bedreven in zijn, maar je kunt het niet naast je neerleggen.’

Wat ook meespeelt is dat niet iedere verpleegkundige zich prettig voelt bij het persoonlijke karakter van het dagboek. Sommige verpleegkundigen willen meer professionele afstand bewaren, terwijl het meelezen en meeschrijven van familie juist tot meer nabijheid kan leiden. ‘Op een IC is de band vaak al intens’, zegt Van Mol ‘Je wil de balans zoeken tussen professionele nabijheid en niet te dichtbij komen.’

Vanuit het perspectief van patiënt, familie en verpleegkundigen is het digitale IC-dagboek al met al een goed hulpmiddel. Maar voor structureel gebruik is blijvende aandacht en ondersteuning nodig. ‘Verpleegkundigen hebben voorbeeldteksten, feedback van collega’s, scholing en beschermde tijd nodig’, zegt Schol. ‘Tegelijk moet er ruimte blijven voor een persoonlijke schrijfstijl.’

Van Mol benadrukt dat borging daarom vooral binnen het team moet plaatsvinden. ‘De beste borging is om het op te nemen in het dagelijkse werkproces. Realiseer je: het is niet 1x implementeren, maar er continue aandacht aan geven, op alle niveaus. Niet als extra taak naast de verpleegkundige zorg, maar als onderdeel van.’

De kennis uit de NAIDIC-studie wordt verder verspreid via een onderzoeksartikel, een animatie, een handleiding en een implementatiehandboek.