‘Een tegengif voor samenlevingen die uit elkaar drijven’

De aanleiding ligt een paar jaar terug. Tijdens de coronapandemie waren mensen veel thuis, kwam huiselijk geweld vaker voor en stond het probleem opnieuw op de kaart. In 2021 bundelden Bartels en haar partners hun krachten voor een nieuwe aanpak: niet straffen, maar herstellen.

Restorative Practitioners International vervult op Sint Maarten wettelijk verankerde taken rond kwetsbare mensen, van reclassering en jeugdvoogdij tot gezinsbegeleiding en pleegzorg. De sociaal werkers zien dagelijks geweld in huis en kinderen in onveilige situaties. De puur bestraffende aanpak werkte niet, en het slachtoffer bleef buiten beeld.

Naast de strafrechtelijke kant zit er een sociale én een gezondheidskant aan: verslaving, depressie, angst, PTSS, en stress door problemen met werk of huisvesting. De herstelgerichte aanpak geeft de organisatie ruimte om te focussen op herstellen, op slachtoffers en op het helen van gemeenschappen. De methode is gebaseerd op Emotionally Focused Therapy (EFT), een gevalideerde klinische methode die de emotionele en relationele wonden achter schadelijk gedrag adresseert. Het is geen vervanging van medische of psychiatrische zorg, maar een holistische aanvulling.

Volgens Bartels is het ZonMw-project deel van een grotere beweging: stap voor stap het systeem veranderen. Gezonde hechting geeft mensen gezondheid en houvast; het ontbreken ervan leidt juist tot emotionele en financiële problemen. Het antwoord is systemisch. ‘We moeten af van het idee dat dit alleen een justitie- of alleen een gezondheidsprobleem is.’ Het is een publieke gezondheidskwestie, en zo brengen ze het ook bij de overheid: als iets dat je vanuit meerdere vakgebieden samen aanpakt.

Waar Nederland een stevige infrastructuur kent voor slachtofferhulp, geestelijke gezondheidszorg en forensische begeleiding, ontbreekt die op Sint Maarten grotendeels. Juist daarom moet het hier vanaf de basis worden opgebouwd. Een kernbegrip in de training is ‘attunement’: afstemmen op de ander. Hulpverleners stemmen af op hun cliënten en op elkaar. Het doel is een veilige hechtingsfiguur te zijn in een samenleving waarin mensen, zeker wie uit detentie komt, die veilige basis vaak missen.

Kevin, medeoprichter van de Rise Foundation, herkent dat patroon. Binnen het Elevate Youth-programma biedt zijn stichting jongeren workshops, mentoren en beurzen. Toch bleven sommige jongeren ongemotiveerd, ondanks alle kansen. De reden ligt meestal thuis: iets in de omgeving, of een emotionele of psychologische last die hen tegenhoudt. Samen met Bartels en een sociaal werker zocht hij naar het emotionele profiel van deze jongeren. Door tot de kern te komen, ontstond verandering.

Datzelfde beeld kwam terug in een veldonderzoek naar dakloosheid: meestal ligt een breuk in het gezin aan de basis. Een ruzie tussen moeder en zoon, een kind dat het huis uit moet, en de veiligheid van het hele gezin valt weg. De krappe eilandeconomie maakt het er niet makkelijker op. ‘We kunnen niet reactief blijven. We moeten preventief werken, en de wortel is bijna altijd het gezin.’ Ook richting scholen wordt nu preventief gekeken.

Kleine doorbraken bij jongeren

De eerste resultaten zijn voorzichtig hoopvol. Een jongere die eerst apathisch was, raakte na de sessies betrokken, stelde eigen doelen en wilde zijn schooldiploma op tijd halen. Waar thuis geen voorbeeld was, bood het programma houvast bij de vraag: wat voor persoon wil ik zijn? Het team ziet dan een sprankje interesse dat eerder ontbrak.

Bij de gezinsinterventies werken ze met de jongere én de ouder of voogd. Een 19-jarige die opgroeide met haar vader, met emotionele gevolgen en soms geweld, vertelde dat ze nu pas leert over vrouwelijke en menstruele gezondheid, iets wat thuis nooit ter sprake kwam. Sinds de eerste sessies waren er geen uitbarstingen meer met haar vader. Of dat rechtstreeks aan de interventie ligt, is nog niet te zeggen. Maar het project helpt het team om ‘zachtere’ gezondheidsindicatoren in kaart te brengen en de impact op gezinnen te meten.

Mentale gezondheid is een groot probleem, met een groot stigma, zeker in de eilandcultuur wordt er moeilijk over gepraat. Het team werkt daarom aan een nulmeting en een model om resultaten te meten. Als iemand vrijwillig deelneemt en zich na een aantal sessies merkbaar beter voelt, is dat precies de winst waar het om draait. Het doel is een wetenschappelijk kader dat de effectiviteit aantoonbaar maakt, te beginnen bij de meest kwetsbare groepen.

De gebruikte methode is nog niet wetenschappelijk gevalideerd; dat valideren hoort bij het project. Het is bovendien een westerse methode. ‘Mijn moeder is Haïtiaans, daar praat men niet over emoties. Hoe maken we het hier passend?’ De hoop is dat de aanpak straks ook op andere eilanden bruikbaar is.

Verder kijken dan het justitiedomein

Het team is dankbaar voor de steun van ZonMw. ‘We doen veel met weinig’: de behoefte is groot, de middelen beperkt. Belangrijk is ook de erkenning, veel van deze mensen hebben geen stem; dankzij dit project weet de buitenwereld dat ze er zijn. En misschien wel het belangrijkste: ZonMw maakt het mogelijk om dit thema uit het justitiedomein te tillen en in de mentale gezondheid te plaatsen, waar het volgens het team thuishoort. Om die beweging vast te houden en verder te brengen, is een vervolg op dit pilotproject nodig.