Betere gesprekken leiden tot betere zorg voor mensen in kwetsbare omstandigheden

De huisartsenzorg voor mensen met chronische aandoeningen richt zich veelal op het verminderen van ziektelast door medicatie, controles en leefstijladviezen. Maar deze zorg sluit vaak onvoldoende aan bij de specifieke problemen en behoeftes van mensen in kwetsbare leefomstandigheden. Arthur Hardeman, huisarts bij Medisch Centrum De Poort in Bergen op Zoom en bestuursvoorzitter van de Huisartsen Groep Eendracht, vertelt: ‘Er zijn patiënten waarmee het aanhoudend niet goed gaat. Je voert periodiek controles uit, geeft steeds adviezen, maar er komt geen verbetering. Verbetering wordt tegengehouden omdat wij niet het juiste gesprek voeren met de patiënt, bijvoorbeeld over financiële problematiek. In 2022 hebben we in de praktijk de switch gemaakt: hoe kunnen we communiceren met deze groep patiënten, zodat we luisteren naar wat voor hen belangrijk is en zodat voor hen begrijpelijk is wat wij zeggen? Niet lang daarna kwam de vraag van Hester van Bommel voorbij: Wij zoeken zorggroepen om van start te gaan met persoonsgerichte zorg.'

Gezondheidswetenschapper Hester van Bommel werkt als adviseur en onderzoeker bij Pharos Expertisecentrum Gezondheidsverschillen. ‘Ik houd me al jaren bezig met persoonsgerichte zorg en begrijpelijke communicatie. Daarbij werken we veel samen met de mensen om wie het gaat, bijvoorbeeld mensen die moeite hebben met lezen en schrijven. Maar we hadden onvoldoende inzicht in de effectiviteit van de ontwikkelde middelen. De vraag was: 'Hoe zorgen we dat de chronische zorg net zo effectief wordt voor mensen in kwetsbare omstandigheden als voor anderen?' Samen met de afdeling Eerstelijnsgeneeskunde van het Radboudumc en Hogeschool Arnhem Nijmegen hebben we een subsidieaanvraag gedaan bij ZonMw. Dat werd het EMBOSS-project.'

In de eerste 2 fasen van het project heeft Van Bommel een behoefteonderzoek en een participatief onderzoek uitgevoerd. Verder heeft ze 3x met een groep huisartsen, praktijkondersteuners en taalambassadeurs met een chronische aandoening samengezeten om te praten over hoe persoonsgerichte zorg eruit zou moeten zien. ‘In co-creatie hebben we nagedacht: wat is werkbaar voor de zorgverlener en waar heeft patiënt behoefte aan? Op basis van de sessies hebben we een visuele gesprekskaart ontwikkeld. Het middel is niet innovatief, maar maakt wel voor iedereen duidelijk welke onderwerpen aan bod kunnen komen in een gesprek tussen patiënt en zorgverlener. Verder hebben we een training voor zorgverleners ontwikkeld die handvatten biedt voor een persoonsgerichte en integrale aanpak en nadruk legt op een brede gespreksvoering met patiënten. Vervolgens hebben wij zorggroepen gevraagd om de interventie in te zetten. De 6 zorggroepen die meededen, hebben huisartspraktijken benaderd en de praktijken die mee wilden doen werden door loting ingedeeld in een interventiegroep of een controlegroep. Zorgverleners en patiënten van deze praktijken zijn een jaar lang gevolgd. 

Afbeelding

Joyce Suijkerbuijk, manager bij de Huisartsen Groep Eendracht, zag de oproep voorbijkomen: ‘We voorzagen als coöperatie van huisartsen al vroeg dat we anders moesten gaan werken. Voorheen ging het vaak om het proces rondom chronische zorg, de vinkjes zetten. Maar of de zorg aansloot bij de behoefte van de patiënt, daar was minder aandacht voor. In deze regio rond Bergen op Zoom, Roosendaal en Tholen wonen, vergeleken bij het landelijk gemiddelde, veel mensen in kwetsbare omstandigheden. In 2022 namen we de beslissing: we gaan stoppen met vinken, we gaan ons bezighouden met wat de patiënt nodig heeft. Doordat we konden meedoen aan EMBOSS, een intensief proces van 2 jaar, konden we gaan werken met de gesprekskaart en ons verder scholen en ontwikkelen in de persoonsgerichte zorgaanpak.

Omdat veel medische klachten een oorzaak hebben in sociaal-maatschappelijke problemen, wordt binnen de training van EMBOSS ook ruim aandacht besteed aan de samenwerking met het sociaal domein. ‘Eerstelijnszorg en welzijn waren voorheen 2 verschillende werelden’, zegt Suijkerbuijk. ‘Eerder waren we in onze regio gestart met Welzijn op Recept en in De Poort werkten we al samen met een welzijnscoach. Zij werd nu echt onderdeel van het geheel. Als in het gesprek met de huisarts of praktijkondersteuner een welzijnsvraag naar voren komt, is daarvoor een vast gezicht binnen praktijk. Onze wens: of je nu medische vraag hebt of een welzijnsvraag, er is altijd iemand beschikbaar. We werken daarvoor ook samen met een jeugdhulpverlener, casemanagers en wijkverpleegkundigen.’

Hardeman onderstreept de noodzaak van de samenwerking: ‘Vaak zie je een niet-medische oorzaak onder de medische klachten liggen: problemen op het werk die voor hoofdpijn zorgen bijvoorbeeld. Als ik dat naar boven kan halen, is het fijn dat ik er vervolgens wat mee kan, dat er iemand is die meer kan geven dan wat ik zelf kan bieden. Het grootste knelpunt blijft wel de financiering, die door de druk op gemeentelijke budgetten kwetsbaar is. Welzijn op Recept leidt aantoonbaar tot minder zorgconsumptie, maar een structurele, integrale financiering ontbreekt. Nog steeds is de financiering gebaseerd op ketenzorg: een bedrag voor diabetes, een bedrag voor COPD enzovoorts.’

Ondanks dat de financiering nog ontbreekt, omarmen de praktijken van de Huisartsen Groep Eendracht de persoonsgerichte zorg. ‘Persoonsgerichte zorg is vanuit pijn ontstaan’, aldus Suijkerbuijk. ‘We merken dat mensen volledig vastlopen in hun leven, het lukt ze steeds minder goed om overeind te blijven. De huisarts en praktijkondersteuner zijn vaak de enigen waar deze groep mensen op kan terugvallen. Daarom is het zo belangrijk om aan te sluiten bij deze mensen en de zorg zo in te richten dat die past bij hun vaardigheden, behoeften en mogelijkheden. We moeten steeds beginnen bij de persoon zelf.’

Intussen is het EMBOSS-project afgerond. Kan van Bommel al iets melden over de resultaten? ‘De kern van het onderzoek was of persoonsgerichte integrale zorg iets toevoegt aan de reguliere zorg. Wat bij de diepte-interviews na de evaluatiestudie naar voren komt, is dat deze aanpak beweging brengt bij patiënten én zorgprofessionals. De patiënten in de interventiegroepen staan heel positief tegenover deze manier van werken: ze voelen zich veel meer gezien en gehoord. Ze ervaren erkenning van wat er in hun leven speelt en dat geeft hen meer vertrouwen in de zorgverleners. Tegelijkertijd moeten we realistisch zijn. Het gaat om een groep mensen met complexe en vaak langdurige problemen. Verandering kost tijd. We kunnen daarom niet verwachten dat we binnen een jaar of half jaar resultaat zien. Wat het project vooral laat zien, is dat we op de goede weg zijn. Daarbij zijn ook de zorgverleners positief over de andersoortige gesprekken en ervaren zij meer werkplezier.’

Bij Coöperatie Huisartsengroep Eendracht gaan ze hoe dan ook verder op het ingeslagen pad. ‘Door het EMBOSS-project gebruik ik nu meer tekeningen en visueel materiaal in mijn gesprekken’, vertelt Hardeman. ‘Het helpt mij om met een voor mij lastig bereikbare groep een sterkere relatie te hebben. Ik kan beter aansluiten met mijn adviezen. Mijn paracetamol heeft daardoor meer effect dan voorheen. Door goed te communiceren ben ik bovendien niet alleen een betere dokter voor patiënten in kwetsbare omstandigheden, maar voor al mijn patiënten. Daarom zou ik zeggen: maak vooral gebruik van het materiaal van Pharos. Het een goedwerkend hulpmiddel.’

Van Bommel onderstreept daarbij dat persoonsgericht echt staat voor maatwerk. ‘Dat is een open deur, toch zien we vaak dat zorg nog hetzelfde is voor iedereen. Mijn advies: differentieer waar nodig, behandel mensen ongelijk. Context is zo belangrijk, blijf dat zien.’