Alternatieve bekostiging palliatieve zorg: experimenten leveren nieuwe inzichten op

Verslag van de slotbijeenkomst Op weg naar toekomstbestendige bekostiging in de palliatieve zorg
Laatst aangepast:

Wat voor bekostiging is nodig om betere palliatieve zorg mogelijk te maken? Die vraag was de insteek van 3 experimenten. Tijdens het slotsymposium op 10 november 2026 in Utrecht blikten zorgprofessionals, ervaringsdeskundigen, zorgverzekeraars, onderzoekers en beleidsmakers terug. Wat hebben de experimenten geleerd en hoe nu verder?

Van hoge verwachtingen naar concrete resultaten

Het slotsymposium ‘Op weg naar een toekomstbestendige bekostiging in de palliatieve zorg’ vindt plaats in Stadskasteel Oudaen in Utrecht. 2 jaar geleden werden hier 3 experimenten op het gebied van alternatieve bekostiging van palliatieve zorg afgetrapt. De meeste van de 60 deelnemers aan het symposium zijn daar direct of indirect bij betrokken geweest. En iedereen is sowieso benieuwd naar wat de experimenten hebben opgeleverd. Zoveel blijkt wel uit de levendige gesprekken tijdens de lunch, die aan het symposium voorafgaat.

Dagvoorzitter Daniëlle Cattel, universitair docent gezondheidseconomie bij Erasmus School of Health Policy & Management, opent het symposium. Ze herinnert zich de hooggespannen verwachtingen van 2 jaar geleden. ‘De relevantie spatte ervan af, maar er waren ook 101 vragen. We zijn in een achtbaan gestapt en met mooie resultaten weer uitgestapt. Soms zijn die uit te drukken in getallen en soms niet. Denk aan betere samenwerking, verbeterde zorgpaden, positieve ervaringen van zorgprofessionals en nieuwe inzichten op het gebied van alternatieve bekostiging.’

De deelnemers zijn zichtbaar benieuwd om meer te horen over de resultaten. Maar eerst legt Cattel hen een stelling voor: ‘De huidige bekostiging biedt voldoende ruimte om goede palliatieve zorg te leveren.’ In de zaal gaan vooral rode kaartjes omhoog, maar er zijn ook groene te zien. Er wordt geïnteresseerd geluisterd naar elkaars argumenten. De vraag voor de middag is dan ook helder: wanneer helpt alternatieve bekostiging werkelijk om de palliatieve zorg te verbeteren?

slide 1 van 2

Dagvoorzitter Daniëlle Cattel

slide 2 van 2

De zaal stemt op diverse stellingen

Experimenteren met alternatieve bekostiging

In maart 2022 publiceerde de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) haar ‘Visie op bekostiging palliatieve zorg’. Daarin beschrijft de NZa hoe bekostiging kan bijdragen aan passende en betaalbare palliatieve zorg. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) stelde vervolgens middelen beschikbaar om alternatieve bekostigingsvormen in de praktijk te onderzoeken.

Binnen het ZonMw-programma ‘Experimenten alternatieve bekostiging palliatieve zorg’ kregen 3 samenwerkingsverbanden financiële ruimte om te experimenteren. Het ging om initiatieven die proactieve, transmurale palliatieve zorg wilden organiseren volgens het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland, maar daarbij tegen belemmeringen in de huidige bekostiging aanliepen.

ZonMw, de NZa en Stichting Palliatieve Zorg Nederland (Stichting PZNL) werkten samen aan de subsidiemogelijkheid. De experimenten richtten zich op vroege palliatieve zorg voor mensen met een kwaadaardige hersentumor, transmurale palliatieve zorg bij longfibrose en de inzet van een acuut hospicebed. Naast alternatieve bekostigingsvormen onderzochten de deelnemers welke organisatorische, financiële en juridische voorwaarden er zijn om passende palliatieve zorg duurzaam te organiseren.

Van betalen voor productie naar belonen van passende zorg

Philippine van Utenhove, senior beleidsadviseur bij de NZa, geeft een introductie op de middag. 5 jaar geleden werkte Van Utenhove mee aan de visie op bekostiging van palliatieve zorg en nam zij het initiatief om via experimenten ervaring op te doen met alternatieve vormen van bekostiging. Samen met professionals identificeerde ze 4 elementen van palliatieve zorg die belemmerd worden door de huidige bekostiging: proactieve zorgplanning, transmurale samenwerking, het voorkomen van niet-passende zorg en goede nazorg.

‘Bij de huidige bekostiging geldt vaak: hoe meer zorg je levert, hoe meer geld je krijgt, ongeacht de uitkomst’, aldus Van Utenhove. ‘Daar gaat een productieprikkel van uit. Bij alternatieve bekostiging probeer je die prikkel te veranderen. Bijvoorbeeld door een deel van de vergoeding afhankelijk te maken van de kwaliteit of uitkomst van zorg, zoals bij pay for performance. Andere mogelijkheden zijn shared savings, waarbij partijen afspraken maken over het delen van besparingen. Nog alternatiever is bundelbekostiging: zorgverleners ontvangen samen 1 bedrag en zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het hele zorgpad. Dat stimuleert de samenwerking en het voorkomt het leveren van niet-passende zorg. Het is een prikkel die beter aansluit bij passende zorg, maar ook ingewikkeld.’

Vrouw spreekt met microfoon en afstandbediening voor een presentatie in haar handen
Vrouw praat met microfoon in haar hand en wijst naar een dia van een presentatie op een groot scherm naast haar

Kwaadaardige hersentumoren: het zorgpad verbeterd, zonder alternatieve bekostiging

Jonge vrouw in een teams-vergadering aan het woord
Esmée van der Poort

Senior onderzoeker Esmée van der Poort van het LUMC was digitaal aanwezig. Zij vertelt over het experiment met bekostiging van vroege palliatieve zorg voor patiënten met een kwaadaardige hersentumor. Ongeveer 1 op de 5 patiënten ontvangt in de laatste 3 maanden voor overlijden potentieel niet-passende zorg, zoals een ziekenhuisopname of belastende behandeling.

‘Het project begon met het ontwikkelen van een gezamenlijk zorgpad en het onderzoeken van de knelpunten in de bekostiging’, vertelt Van der Poort. ‘Ziekenhuisartsen, zorgadministratie, zorgverkoop huisartsen, thuiszorg en de zorgverzekeraar werkten hierbij samen. We hadden een gedeeld beeld van hoe passende palliatieve zorg eruit zou moeten zien en hebben een zorgpad ontworpen. Toen kwamen we bij de bekostiging.’

Bundelbekostiging bleek administratief complex voor de relatief kleine patiëntengroep en de vele betrokken zorgaanbieders. Bovendien kwamen tijdens het experiment nieuwe betaaltitels beschikbaar die bestaande knelpunten grotendeels oplosten. ‘De zorginhoud is uiteindelijk de belangrijkste motivatie voor verbetering gebleken, niet zozeer de bekostiging’, aldus Van der Poort. ‘Het project was klein genoeg om effectief samen te werken, maar te klein om een systeemverandering te realiseren.’

Man in publiek van een bijeenkomst aan het woord met een microfoon in zijn hand
Ard van Briemen

Ard van Briemen van de directie Langdurige Zorg van het ministerie van VWS reageert positief op het verhaal van Van der Poort: ‘Het glas is wat mij betreft halfvol. Er is inhoudelijk veel bereikt en we hebben geleerd dat bekostiging niet altijd de oplossing is. Dat is geen failliet van kleine experimenten. Juist door ze uit te voeren, zetten we stappen vooruit.’

Longfibrose: bestaande betaaltitels blijken voldoende

Man in pak met krachtige houding en microfoon in zijn hand aan het woord
Thomas Koudstaal

Ook het experiment ZOPAL, Zorgpad Palliatieve Zorg Longfibrose, leverde vooral zorginhoudelijke verbeteringen op. Longarts Thomas Koudstaal van Erasmus MC vertelt dat palliatieve zorg voor mensen met longfibrose vaak laat begint. ‘Het nieuwe zorgpad richt zich op eerdere gesprekken over wensen rond het levenseinde, een vaste verpleegkundig specialist als aanspreekpunt en een warme overdracht naar huisarts en thuiszorg’, vertelt Koudstaal. ‘Door deze gesprekken begrijpen we veel beter wat patiënten willen. We hebben meer structuur aangebracht en het contact met de huisarts en de longverpleegkundige in de thuiszorg is laagdrempeliger geworden. Ook longartsen zijn zich bewuster geworden van het belang van tijdig spreken over de laatste levensfase.’

Bundelbekostiging en pay for performance bleken voor deze kleine patiëntengroep onvoldoende haalbaar. De nieuwe betaaltitel voor proactieve zorgplanning, die pas gedurende het experiment beschikbaar kwam, en de bestaande declaratiemogelijkheden boden uiteindelijk voldoende perspectief. ‘We hebben geleerd dat je eerst goed moet onderzoeken hoe groot het bekostigingsprobleem werkelijk is. Betrek daarbij meteen de financiële keten en ontwikkel het zorgpad samen met alle betrokken zorgverleners. Houd het eenvoudig en leg de resultaten vast met meetbare indicatoren.’

Bij de stelling dat bestaande betaaltitels voor kleine patiëntengroepen mogelijk beter werken dan alternatieve bekostigingsmodellen, stemt ongeveer 2/3 van de zaal voor. Een hospicearts geeft daarbij aan dat proactieve zorgplanning al veel langer onderdeel is van goede zorg, onafhankelijk van bekostiging. Tegelijkertijd moet de extra inzet die daarvoor nodig is, wel bekostigd worden.

slide 1 van 3
slide 2 van 3
slide 3 van 3

Acuut hospicebed: betalen voor kwaliteit van leven

Het experiment van Amsterdam UMC laat zien dat alternatieve bekostiging wel degelijk mogelijk is. Longarts Olaf Geerse presenteert het zorgpad voor patiënten met kanker in de terminale fase die met acute problemen, zoals ernstige benauwdheid of pijn, op de spoedeisende hulp (SEH) terechtkomen. ‘Voor deze mensen voegt een ziekenhuisopname medisch vaak weinig toe, terwijl naar huis gaan niet altijd mogelijk is. Een hospice kan dan passende zorg bieden, met meer rust, minder druk rond overplaatsingen en ruimte voor een waardig afscheid. Daarom hebben we het zorgpad ‘acuut hospicebed’ ontwikkeld, ofwel een overplaatsing binnen 24 uur na melding op de SEH.’

Hans Eggers van zorgverzekeraar Zilveren Kruis en Jaap Gootjes van Hospice Kuria vertellen hoe zij tot een alternatieve bekostigingsafspraak komen. Zij kozen voor pay for performance, met 4 prestatie-indicatoren en een vaste vergoeding. Eggers: ‘We willen afrekenen op resultaten, maar geen berg administratieve lasten creëren. De indicatoren moeten pragmatisch zijn. Daarbij hebben we ook de tevredenheid van patiënten toegevoegd, want uiteindelijk doen we het daarvoor. Met deze afspraken willen we de kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid van de zorg waarborgen.’

De volgende stap is uitbreiding naar andere hospices, ziekenhuizen en zorgverzekeraars, maar ook naar andere patiëntengroepen, zoals mensen met orgaanfalen. ‘Daarvoor moeten we eerst goed vastleggen wat de meerwaarde is voor patiënten en hoe we het financieel organiseren’, aldus Eggers. ‘Daarna kunnen we verder opschalen. Voor ons is belangrijk dat andere zorgverzekeraars dan meegaan.’

Man spreekt met microfoon in zijn hand en kijkt het publiek aan
Olaf Geerse
2 mannen in gesprek met elkaar en het publiek vóór een publiek op een bijeenkomst
Jaap Gootjes (links) en Hans Eggers (rechts)

Het verschil tussen afscheid nemen en goed afscheid nemen

Hoeveel passende palliatieve zorg kan betekenen, wordt voelbaar wanneer projectmanager Selma Fatehmahomed van Amsterdam UMC in gesprek gaat met Nicole Tollenaar-van Horssen. Haar man overleed onlangs na 8,5 jaar ziekte. Hij had uitgezaaide darmkanker, maar bleef tot zijn laatste dag actief. ‘Toen hij ernstig benauwd werd, dacht ik aanvankelijk dat een bloedtransfusie zou helpen, zoals eerder was gebeurd’, vertelt Nicole. ‘Eenmaal in het ziekenhuis bleek dat artsen niets meer voor hem konden betekenen. We realiseerden ons niet dat we al zo ver waren. Terug naar huis was geen optie: er waren 2 ambulances en 2 brandweerwagens voor nodig geweest om hem uit ons huis te takelen.’

De arts in het ziekenhuis vertelde dat er een plek geregeld was in een hospice. Die mogelijkheid betekende enorm veel voor Nicole en haar man. ‘Voor mij was dat het verschil tussen afscheid nemen en goed afscheid nemen. Ik had mijn man beloofd dat ik hem niet zou laten stikken. Het was zo fijn dat we naar een veilige omgeving konden, met mensen die hem konden helpen. En dat we niet in het ziekenhuis hoefden te blijven.’

Uiteindelijk verbleef Nicoles man nog geen 48 uur in het hospice. ‘De kinderen zijn gekomen en ik kon nog een nacht bij hem zijn voor hij overleed. Ik heb ontzettend veel respect voor de mensen in het ziekenhuis, maar het is niet de plek waar je wilt zijn als je weet dat het klaar is. Dat mijn man in alle rust en waardigheid kon sterven, maakt dat wij verder kunnen. Het acute hospicebed heeft een groot verschil gemaakt in zijn laatste dagen en in ons leven nu.’

2 vrouwen in gesprek met elkaar, waarvan 1 met een microfoon in haar hand, voor een publiek
Selma Fatehmahomed (links) en Nicole Tollenaar-van Horssen (rechts)

Onderzoek: waarom is bekostiging zo moeilijk te veranderen?

Man met microfoon aan het woord voor een publiek van een bijeenkomst met een presentatie op groot scherm naast hem
Caspar Sassen

Na dit aangrijpende verhaal gaat Caspar Sassen, promovendus bij BUNDLE en de NZa, in op de vraag waarom bekostiging zo moeilijk te veranderen is. Hij onderzocht het proces dat de 3 experimenten doorliepen om tot alternatieve bekostiging te komen. Zijn belangrijkste conclusie: de complexiteit van alternatieve bekostiging wordt bepaald door veel meer dan alleen financiële afspraken.

 

‘We wilden begrijpen waarom het zo moeilijk is om voorbij de experimenteerfase te komen. Dat hangt onder meer samen met de patiëntengroep, de betrokken organisaties, de gebruikers en het bredere zorgstelsel. Hoe meer complexiteit in die verschillende domeinen, hoe moeilijker het wordt. Daarnaast vraagt nieuwe bekostiging om specialistische juridische en financiële kennis. Zorgprofessionals zijn vooral sterk gemotiveerd om zorginhoudelijk te verbeteren. Zorginkopers en zorgverkopers hebben al veel verschillende dossiers te behandelen. Daar komt bij dat organisaties hun interne financiële systemen zouden moeten aanpassen voor een relatief kleine groep patiënten. En als niet alle zorgverzekeraars meedoen, wordt het voor zorgaanbieders lastig om nieuwe afspraken vol te houden.’

Sassen adviseert daarom te beginnen met een grondige knelpuntenanalyse. ‘Wat is precies het probleem, voor wie is het een probleem en welke mogelijkheden biedt de bestaande bekostiging al? Betrek daarbij vanaf het begin klinische, financiële en juridische expertise. Bepaal wanneer een experiment geslaagd is, maar geef ook ruimte om onderweg van koers te veranderen.’

Beleidsmakers: bekostiging blijft een middel, geen doel

De bijeenkomst is bijna afgelopen. Gevraagd naar haar reactie vertelt teamcoördinator Marjanne Berkhout van het ministerie van VWS: ‘Experimenteren werd eerst als een gewaagd idee gezien. Ik ben blij dat we het toch gedaan hebben. Ook al zijn er niet veel alternatieve bekostigingsvormen ontwikkeld, inhoudelijk zijn er prachtige resultaten bereikt, ook in de samenwerking. We gaan hier nog wel even mee door en nauwlettend volgen wat we van de opschaling in Amsterdam kunnen leren.’

Vrouw in publiek van een bijeenkomst aan het woord met een microfoon in haar hand
Experimenteren werd eerst als een gewaagd idee gezien. Ik ben blij dat we het toch gedaan hebben.
Marjanne Berkhout
Teamcoördinator bij het ministerie van VWS

Ard van Briemen van het ministerie van VWS onderstreept het belang van daadwerkelijk experimenteren. ‘Pas als je echt met elkaar aan tafel zit en probeert de zorg beter te organiseren, ontdek je waar mogelijke probleem zitten. In die zin zijn het 3 succesvolle experimenten geweest.’

Frits van Merode, voorzitter van de programmacommissie Alternatieve bekostiging palliatieve zorg van ZonMw, spreekt zijn waardering uit. ‘Ik kijk met veel waardering terug op hoe de projecten met veel toewijding hebben gewerkt aan verbetering van zorg en daar vervolgens een bekostigingssystematiek bij hebben gezocht. Er is pionierswerk verricht, ook bij de knelpuntenanalyses. Mensen kwamen met elkaar in contact die normaal gesproken niet bij elkaar komen. Natuurlijk is het jammer dat niet iedereen een alternatieve bekostigingsvorm heeft gevonden, maar het feit dat ze binnen het bestaande systeem een oplossing vonden, biedt ook nuttige inzichten. Verder waren de kleine patiëntgroepen voor ons interessant vanuit het perspectief van passende zorg. Ze boden aanknopingspunten om te onderzoeken hoe je de palliatieve zorg anders kunt organiseren.’

Man vanuit het publiek is aan het woord
Er is pionierswerk verricht, ook bij de knelpuntenanalyses. Mensen kwamen met elkaar in contact die normaal gesproken niet bij elkaar komen.
Frits van Merode
Voorzitter van de programmacommissie Alternatieve bekostiging palliatieve zorg van ZonMw

Harm Lieverdink van de NZa benadrukt dat alternatieve bekostiging relevant blijft. ‘Wij zien bekostiging niet als doel, maar als middel. Verbetering van zorg staat voorop. Tegelijkertijd weten we dat de huidige bekostiging verkeerde prikkels kent, zoals productieprikkels in ziekenhuizen. Daarom blijven we zeer geïnteresseerd in alternatieven. De bekostiging van palliatieve zorg is intussen al verbeterd. Het zou mooi zijn als we de lessen daaruit ook kunnen gebruiken voor de reguliere zorg.’

Van experimenteren naar duurzaam verbeteren

De uitkomst van de middag is duidelijk: de 3 experimenten laten zien dat passende palliatieve zorg niet altijd vraagt om een alternatief bekostigingsmodel. Soms biedt de bestaande bekostiging voldoende ruimte, mits zorgverleners goed samenwerken en die mogelijkheden weten te benutten. In andere situaties kan een alternatieve bekostigingsafspraak mogelijk bijdragen aan passende zorg.

Bij de afsluitende borrel maakt deelnemer Jolanda Roelands, projectleider en adviseur in de palliatieve zorg, een toepasselijke vergelijking: ‘De samenwerking in de palliatieve zorg is als gekookte spaghetti: die verloopt soepel kriskras door verschillende domeinen heen. Maar de bekostiging is als ongekookte spaghetti, in verschillende kokers als huisartsenzorg, thuiszorg en ziekenhuiszorg. Als je dat bij elkaar probeert te brengen, breekt het. Met de experimenten zijn waardevolle inzichten opgehaald om van ongekookt naar gekookt te komen.’ 

slide 1 van 3
slide 2 van 3
slide 3 van 3

Van links naar rechts: Ard van Briemen (VWS), Harm Lieverdink (Nza), Nanne van Velzen (ZonMw), Marjanne Berkhout (VWS), Philippine van Utenhove (NZa), Manon Jansen (Stichting PZNL), Viviënne Lahaut (ZonMw), Frits van Merode (ZonMw), Hannah Dijkhuis (ZonMw)

Samenwerking ZonMw, NZa en Stichting PZNL

In afstemming met de NZa heeft het ministerie van VWS ZonMw de opdracht gegeven voor het subsidiëren van experimenten alternatieve bekostiging in de palliatieve zorg. Parallel aan de experimenten vindt een overkoepelend onderzoek plaats dat de (meetbare en merkbare) effecten en werkingsmechanismen van alternatieve bekostiging op de palliatieve zorg onderzoekt. De NZa voert de regie over dit overkoepelende onderzoek, in nauwe samenwerking en afstemming met de experimenten. Stichting PZNL is betrokken als samenwerkingspartner en speelt onder andere een rol in het leernetwerk dat is ingericht voor de experimenten. 

Colofon
Auteur:
Astrid van den Berg
Fotografie:
Thomas Duiker
Redacteur:
ZonMw-team Palliatieve zorg