Inwonerparticipatie rode draad bij versterking eerstelijnszorg in Friesland

Met steun van het ZonMw-programma ‘Versterking organisatie eerstelijnszorg’ is regio Friesland voortvarend aan de slag gegaan met de vorming van een regionaal eerstelijnssamenwerkingsverband (RESV), sterkere monodisciplinaire organisaties en hechte wijkverbanden. Iris Nawia, adviseur bij ROS Friesland, is vanaf het begin betrokken. ‘Vanuit de ROS hebben we in opdracht van de regio de subsidie aangevraagd, plannen geschreven en een stuurgroep ingericht. We zijn nu anderhalf jaar onderweg. We zitten volop in de uitvoering, maar ook nog in de ontwerpfase.’

Vanuit ROS Friesland zijn 5 subregio’s gedefinieerd met in iedere subregio een eigen bestuurlijke overlegtafel. ‘Verder hebben we de opgave van de zorgverzekeraar en ZonMw vertaald in 5 deelprojecten’, vertelt Nawia. ‘We zijn tegelijk op meerdere niveaus beweging aan het stimuleren: in de wijken, binnen beroepsgroepen en op regionaal bestuurlijk niveau.’ 

De 5 deelprojecten van ROS Friesland:

1. hechte wijkverbanden opzetten en versterken 
2. bestuurlijke subregiotafels beter verankeren 
3. de monodisciplinaire organisatiegraad verhogen 
4. een RESV opzetten 
5. een Fries uitwisselingsnetwerk bouwen waarin professionals van elkaar leren 

Belangrijk onderdeel van de regionale aanpak is het versterken van de monodisciplinaire organisatiegraad. Het is volgens Julia Wijnia, zij is net als Nawia ook adviseur bij ROS Friesland, voorwaarde voor regionale samenwerking. ‘Je wilt niet 100 fysiotherapeuten in een regionaal overleg hebben, maar 1 fysiotherapeut die namens de hele achterban spreekt’, zegt Wijnia. ‘Dat betekent dat je per beroepsgroep een juridische vorm moet kiezen of goede samenwerkingsafspraken moet maken. Daar hebben wij met de subsidie van ZonMw bij kunnen ondersteunen.’

Dat is dan ook de beweging die Friesland aan het maken is: van losse professionals naar een eerste lijn die zichzelf beter heeft georganiseerd, zodat zij vervolgens sterker kan samenwerken met andere disciplines en met het sociaal domein. ‘Het RESV is daarin de plek waar die verschillende beroepsgroepen elkaar vinden.’ 

Maar de beweging in Friesland draait niet om het vormen van nieuwe overlegtafels. Het zijn de hechte wijkverbanden die het hart vormen van de beweging. ‘Het perspectief van de inwoner is nodig om wijkverbanden hecht te maken’, zegt Wijnia. ‘Er waren al volop wijkverbanden, maar het gaat nu om een doorontwikkeling van de hechtheid, integraliteit en doelgerichtheid van de samenwerking in de wijk of het dorp.' 

'De basis voor deze doorontwikkeling wordt gelegd door de inwonervraagstukken te verhelderen in een dialoog tussen professionals en inwoners. Vraagstukken worden vanuit brede blik aangestuurd, zodat alle betrokken partijen een bijdrage kunnen leveren aan de oplossing van het vraagstuk. Daarna volgt een doelgerichte aanpak, waarin zorg- en welzijnspartijen samenwerken en ook inwoners een bijdrage leveren. Het werken aan concrete vraagstukken dichtbij, in de wijk of het dorp, maakt het concreet en doelgericht, en motiveert betrokkenen. Dit is de basis voor de mate van hechtheid van de samenwerking.' 

'Hechte wijkverbanden zijn integraal: met meerdere partijen in zorg en welzijn, maar ook bijvoorbeeld brandweer, politie, woningbouwcoöperatie, kerk en moskee wordt samengewerkt.'

Sophie van der Mei, opbouwwerker bij welzijnsorganisatie Maatschappelijke Onderneming Smallingerland M.O.S., herkent dat. Zij kwam door haar werk in contact met ROS Friesland. ‘Ik kende ROS Friesland eigenlijk niet, totdat ik de vraag kreeg of ik wilde deelnemen aan de hechte wijkverbanden. Daar ging ik op aan, omdat je in de samenleving ziet dat welzijn een grotere rol moet pakken. Als opbouwwerker weet ik wat er in de wijk speelt, maar de inwoner weet nog veel meer en kan goed aanwijzen wie een rol kan spelen in de wijk. Mijn taak is om die velden bij elkaar te brengen: mensen onderling en mensen met organisaties.’ 

In gemeente Smallingerland leidde dat al tot concrete gesprekken. ‘We hebben een doelgroepenanalyse gedaan in een wijk met als onderwerp: wat als de zorg minder wordt, zijn mensen in de buurt bereid iets voor een ander te doen? Ook met zorgorganisaties in de wijk hebben we dat gesprek gevoerd. De conclusie was dat er meer samengewerkt en meer kennis gedeeld mag worden. En we zoeken naar een manier van werken vanuit de behoefte die gevoeld wordt.’ 

In Friesland is inwonerparticipatie daarom een rode draad bij versterking van de eerstelijnszorg. Om inwoners en professionals gelijkwaardiger met elkaar in gesprek te brengen, heeft ROS Friesland samen met Stichting IKONE de leergang Gelijke Stemmen opgezet. ‘IKONE leert ons om dit soort bijeenkomsten te houden met inwoners en professionals’, vertelt Van der Mei. ‘Tijdens de bijeenkomsten bespreken we problemen uit de eerstelijnszorg en ontwerpen we oplossingen. Dat begint met dat iedereen zijn perspectief op tafel kan brengen. Het effect is dat inwoners zeggen: Ik snap nu beter waarom dingen gaan zoals ze gaan. Er is niet direct iets veranderd, maar er is wel meteen meer begrip over en weer.’ 

Volgens Nawia is de leergang ook een manier om andere groepen aan tafel te krijgen dan de mensen die meestal participeren. ‘Bestaande klankbordgroepen met inwoners bestaan vaak uit gepensioneerde witte mannen, maar bij Gelijke Stemmen draait het erom: hoe krijgen we een goede weerspiegeling van de wijk aan tafel? Niet alleen deze oudere mannen, maar ook een statushouder of een alleenstaande moeder.

Wat de betrokkenen daarbij geleerd hebben, is dat vertragen belangrijk is. ‘Heel vaak zien mensen een probleem en dan willen ze meteen tot een oplossing komen’, zegt Van der Mei. ‘Maar als je in een rechte lijn naar de oplossing wilt, sla je problemen plat en ga je voorbij aan de belangen en de inbreng van inwoners. Dingen moeten van onderop kunnen groeien. Laatst spraken 2 buurvrouwen elkaar bij het ‘Bakkie in de buurt’ dat M.O.S organiseert. Eén van hen vertelde dat haar dochter iedere dag langskwam om haar ogen te druppelen. De buurvrouw zei: Maar dat kan ik toch voor je doen? Dat is niet te regisseren, maar kan wel ontstaan als mensen met elkaar in gesprek gaan. Dat mogen we herontdekken, zodat we ook zorg bij de eerste lijn weghouden.’ 

Intussen werkt Friesland ook ‘aan de bovenkant’ door. ‘De ambitie is om 1 RESV voor de hele regio te hebben, met daaronder 5 regiotafels en daaronder weer de hechte wijkverbanden’, vertelt Wijnia. ‘In 2027 willen we 10 hechte wijkverbanden op een hoger ontwikkelingsniveau hebben gebracht. Daarbij moet er een balans zijn tussen top-down en bottom-up. Top-down kan ondersteuning gegeven worden om oplossingen in het veld mogelijk te maken. Uiteindelijk zijn het de professionals in het veld die het moeten doen. De rol van ROS Friesland is om bestuurlijk en operationeel dichter bij elkaar te brengen.’ 

De beweging is groot, erkennen alle 3. ‘Dat kan verlammend zijn’, zegt Nawia. ‘Het helpt dat we niet meteen groot denken, het zit in de kleine stappen. Verder is de urgentie van de beweging tastbaarder geworden. Eerst was het nog een papieren urgentie, maar er zijn steeds meer signalen dat de toegankelijkheid van de zorg nu al onder druk staat.’ Als het aan Van der Mei ligt, levert dat gevoel van urgentie uiteindelijk nog meer op dan een beter georganiseerd zorglandschap. ‘Wanneer we dit goed neerzetten, gaan mensen heel veel aan elkaar hebben. Het verstevigt de samenleving en brengt mensen weer dichter bij elkaar.’