Positieve gezondheid

In de literatuur spreken we ook wel van een brede benadering of een breed begrip van gezondheid. Dit is de paraplu waaronder diverse gezondheidsconcepten vallen, waaronder positieve gezondheid. In de praktijk focussen we vaak op klachten en gezondheidsproblemen van mensen. Positieve gezondheid kiest een andere invalshoek. Namelijk het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren als het gaat om sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven. Het is een brede blik op gezondheid aan de hand van 6 dimensies 1. lichaamsfuncties, 2. mentaal welbevinden, 3. zingeving, 4. kwaliteit van leven, 5. meedoen en 6. dagelijks functioneren. 

Spinnenwebmodel positieve gezondheid

Aan de hand van de 6 dimensies kan een persoon in kaart brengen hoe het met diegene gaat én aan welke van 6 diegene graag wil werken. Het Institute for Positive Health (IPH) legt uit hoe dit precies werkt én u vindt hier een tool hoe u met het zogenaamde spinnenwebmodel uw eigen positieve gezondheid in kaart kunt brengen.

Door op een bredere manier te kijken naar gezondheid, focussen we ons op wat iemand wél kan. We kijken naar wat iemand belangrijk vindt om zich gezond te voelen en wat diegene daarvoor nodig heeft. Op deze manier krijgt iemand eigen regie. Daarnaast is positieve gezondheid belangrijk om gewenste transities in de zorg te bereiken. Inmiddels is gezondheid in plaats van ziekte het uitgangspunt in het Integraal Zorgakkoord en in het kader Passende Zorg van het zorginstituut.

We stonden aan de basis van de ontwikkeling van het concept Positieve Gezondheid door het financieren van het onderzoek van grondlegger Machteld Huber. Samen ontwikkelden we het concept door en stimuleren we de discussie hierover op nationaal en internationaal niveau voor beleid, onderzoek, onderwijs en praktijk.

• We werken vanuit een brede benadering van gezondheid, omdat onderzoeksprogramma’s zo bijdragen aan de noodzakelijke transformatie in de zorg: van ziekte en genezing naar gezondheid en preventie. 
• We laten onderzoek evalueren en meten op verbetering van de gezondheid bij mensen. Daar ondersteunen wij bij door te zorgen dat de juiste methodologie en uitkomstmaten worden gehanteerd.
• We ondersteunen bij het verspreiden en toepassen van mooie voorbeelden, bijvoorbeeld met Kennisvouchers.
• We stimuleren het debat over positieve gezondheid en bieden hiervoor een podium aan op nationaal en internationaal niveau voor beleid, onderzoek, onderwijs en praktijk.

ZonMw heeft een signalerende, verbindende en programmerende rol bij positieve gezondheid in onderzoek.

Signaleren: Behoefte aan juiste meetmethoden en uitkomstmaten

Voortbouwend op het waardevolle gedachtegoed van Positieve Gezondheid leek het ZonMw medio 2015 logisch het meetinstrumentarium voor evaluatieonderzoek hierop aan te passen. Het is immers niet handig om innovatieve ontwikkelingen te evalueren met instrumenten die nog op het oude, ziekte gerichte denken zijn gebaseerd. 

Draagvlak

Om het draagvlak voor dit idee nader te verkennen heeft ZonMw een discussieplatform op de ZonMw website ingericht waarvoor we ook criticasters uitnodigden te reageren. Hier verzamelden we waardevolle reacties en leerden we dat het meten van de Brede benadering van Gezondheid/Positieve gezondheid niet eenvoudig is.
In 2018 heeft ZonMw vanuit het Strategisch Budget een inventarisatie uitgezet naar onder andere potentiële onderzoeksgroepen. Ook zochten we samenwerking met NWO bij de start en afsluiting van hun programma Kwaliteit van Leven en Gezondheid, want ook daar werd de roep om een ander instrumentarium benadrukt.
In 2020 verscheen de VWS Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020-2024. Deze sloot bijzonder mooi aan op de ZonMw plannen. Dit gold ook voor de Kennis en Innovatieagenda (KIA) 2020-2023. Ook uit de HTA GAP analyse 2021-2024 bleek behoefte te bestaan aan juiste methodieken om te bewijzen dat een innovatie ook werkelijk doelmatig is.  

Verbinden en programmeren: Ontwikkeling van een meetinstrumentarium

Op basis van het verkregen draagvlak is, met behulp van financiering van VWS en NWO, in 2022 een onderzoeksproject gestart en deze is in 2025 op succesvolle wijze afgerond. Met de Context-Sensitive Positive Health Questionnaire (CPHQ2.0) is er een wetenschappelijk onderbouwd en praktisch toepasbaar instrument beschikbaar om brede gezondheid mét oog voor context te meten. Ontwikkeld samen met professionals, burgers en mensen in kwetsbare posities, en geschikt voor toepassing in zorg, sociaal domein, beleid en onderzoek. 
Een eerste aanzet hoe dit instrument zich verhoudt tot andere instrumenten kunt u lezen in het verslag van de bijeenkomst van het Landelijk onderzoeksnetwerk positieve gezondheid van 19 november 2024.  Met de lancering van gezondmeten.org is de methodologie niet alleen afgerond, maar ook praktisch toegankelijk gemaakt: vragenlijst, handleiding en materialen zijn open beschikbaar.

Vervolgstappen

ZonMw zal zich inzetten dat onderzoekers het instrument weten te vinden en gaan gebruiken. In de praktijk blijkt een overkoepelend artikel (wat, hoe en in welke setting gebruik je welk instrument) heel wenselijk.  Daarnaast is behoefte aan vervolgonderzoek naar validatie van het instrument naar andere doelgroepen, vertaling naar andere talen en ook de toepassingsmogelijkheden van de CPHQ2.0 in economische analyses. Lees hierover meer in dit artikel. Binnen het ZonMw Kaderprogramma Passende Zorg is er onder andere ruimte voor (door)ontwikkeling van methodologie ten behoeve van passende zorg. 

De brede benadering van gezondheid is in het ZonMw-beleidsplan het vertrekpunt om een bijdrage te leveren aan een betekenisvol leven van mensen. Ook het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (Wozo), het Integraal Zorgakkoord (IZA), het kader Passende zorg, de Kennis in Innovatieagenda (KIC) van NWO sluiten hierop aan. 

Van belang is dat opleidingen inspelen op de transitie in de zorg. Niet het bestaande aanbod aan zorgberoepen en -opleidingen is het uitgangspunt, maar de toekomstige vraag naar zorg (Kaljouw en Van Vliet 2015, zie ook praktijk). Wij ondersteunen het plan om een netwerk van mbo, hbo en wo rondom Positieve Gezondheid op te richten waar vraagstukken rondom lesprogramma, toetsing en ervaringen centraal staan. Op het mede door ons georganiseerde congres 10 jaar ‘Health as the ability to adapt and self-manage’ is hier een workshop over georganiseerd.

We stimuleerden de ontwikkeling van veel succesvolle praktijkvoorbeelden, waarvan een aantal ter inspiratie van anderen een plek hebben gekregen op de websites van iPH en Alles is Gezondheid, zoals de Evaluatiewijzer van het iPH. De ZonMw-Kennisvouchers leverden een bijdrage aan de verspreiding van het gedachtegoed. Uit een recente evaluatie blijkt dat deze kennisvouchers als katalysator hebben gewerkt bij de verspreiding van goede voorbeelden op het gebied van Positieve Gezondheid.

Het Institute for Positive Health heeft alle spellen om over Positieve Gezondheid in gesprek te gaan op een rijtje gezet. Het gaat om spellen voor volwassenen en ook kinderen. Wij ontwikkelden een aantal van deze spellen.