Zorgverleners krijgen handvatten voor zingevingsgesprekken in palliatieve fase
Zingeving: vaak de moeilijkste dimensie van palliatieve zorg. Hoe train je zorgverleners hierin en hoe borg je dat in de organisatie? Hoogleraar palliatieve geneeskunde An Reyners was mede-initiatiefnemer van een methodiek. Inge Georgiadis en collega’s implementeerden deze bij Radiotherapie in het UMCG.
Gezien en gehoord voelen
Palliatieve zorg richt zich op 4 dimensies: fysiek, psychisch, sociaal en spiritueel. De spirituele dimensie wordt ook wel aangeduid met de term zingeving. Het is geen makkelijk begrip. ‘Maar als je vraagt: Wat is belangrijk voor je, dan gaan mensen daar wel op aan’, vertelt internist-oncoloog en hoogleraar An Reyners van het UMCG. ‘Het gaat over gezien en gehoord worden als individu. Dat is zeker in de palliatieve fase van belang. De communicatie met patiënten in de palliatieve fase is emotioneler, omdat je het doet in het licht van de eindigheid. We wilden zorgverleners handvatten geven om in deze fase het gesprek aan te gaan over zingeving.’
De communicatie met patiënten in de palliatieve fase is emotioneler, omdat je het doet in het licht van de eindigheid.
Van richtlijn tot digitale werkplaats
In 2018 is de landelijke richtlijn ‘Zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase’ uitgebracht. Deze richtlijn geeft inzicht in de manier waarop je zingevingsvragen en -behoeften van patiënten en hun naasten kunt herkennen en hoe je hierover in gesprek kunt gaan. ‘De richtlijn was goed, maar niet genoeg’, aldus Reyners. ‘In 2019 heeft Ligare, het consortium voor palliatieve zorg in Noordoost Nederland, een aanvraag gedaan bij ZonMw om een methodiek te ontwikkelen. Daarmee wilden we zorgverleners trainen op het gebied van zingevingsgesprekken. We hebben toen, gebaseerd op de richtlijn, een digitale leerwerkplaats ontwikkeld – een e-learning inclusief train-de-trainerprogramma ‘Coachen op zingevingsgesprekken’. Daarmee zijn we pilots gaan draaien, onder meer op de afdeling Radiotherapie van het UMCG.’
Belang van zingevingsgesprekken
‘We zien op de afdeling veel palliatieve patiënten’, vertelt Inge Georgiadis, teamleider laboranten op de afdeling Radiotherapie. ‘We onderkennen allemaal het belang van zingevingsgesprekken, maar in de dagelijkse zorg doen we er weinig mee. Toen hebben geestelijk verzorger Thijs Hoogeveen, radiotherapeut Marleen Woltman en ik het initiatief genomen voor een training op de afdeling. Thijs is ook degene die het train-de-trainerprogramma heeft ontwikkeld. Ik heb een mail rondgestuurd met de vraag: Wie heeft feeling met dit onderwerp? Er reageerden meteen 18 mensen. In een startbijeenkomst heeft Thijs uitleg gegeven over zingeving. Thuis volgden we via de digitale leerwerkplaats de e-learning. We oefenden de spirituele anamnese met vragen als: Wat geeft u kracht of hoop in moeilijke omstandigheden? Welke dingen inspireren u? Verder waren de koffiemomenten op de afdeling erg belangrijk, omdat we dan met opdrachten aan de slag gingen. Een opdracht die me met name is bijgebleven is toen we op post-its moesten schrijven wat belangrijk voor ons is. Thijs pakte telkens een post-it van je weg. Dat gebeurt ook als je ziek bent – je verliest telkens een stukje.’
Boost aan samenwerking
De training gaf de deelnemers veel inzicht. ‘We vroegen ons af: Hoor ik de patiënt wel goed, vraag ik goed genoeg door?’, vervolgt Georgiadis. ‘Dat gold voor de artsen, de laboranten die de bestraling uitvoeren en de doktersassistenten. Het leidde tot een sterker team dat met elkaar sprak over vragen als: Waarom leveren wij zorg, wat maakt dat wij zorgverlener zijn geworden? We gaan nu makkelijker met elkaar in gesprek hierover. De training heeft een extra dimensie gegeven aan onze zorgverlening en een boost aan de samenwerking in het team.’
De training heeft een extra dimensie gegeven aan onze zorgverlening en een boost aan de samenwerking in het team.
Verbinding met patiënt
En wat is het effect voor patiënten? ‘Bij de evaluatie van de training gaven medewerkers aan dat ze beter zijn gaan luisteren naar patiënten, bewuster doorvragen en niet invullen hoe een patiënt zich voelt. Ze gaven ook aan dat ze sneller signalen oppikken waar ze anders aan voorbij zouden gaan. De training leidde verder tot bewustwording over hoe belangrijk het korte gesprek is dat laboranten met patiënten hebben als ze hen van de wachtkamer naar de bestraling begeleiden. Deelnemers aan de training hoorden van patiënten terug dat zij de aandacht waarderen. En laboranten zelf vinden het ook fijn. We hebben vaak weinig tijd, maar willen die verbinding met de patiënt toch een plek geven.’ ‘Vroeger was de arts er vanzelfsprekend voor de troostende woorden’, vult Reyners aan. ‘Maar tegenwoordig kunnen we behandelingstechnisch zoveel meer en zijn we vooral daarop gericht. Nu moeten we weer leren om het aspect van de emotionele steun ruimte te geven.’
Landelijke implementatie
De training bleek al met al de weg vrij te maken voor zingevingsgesprekken. ‘Daarom zijn we verdergegaan met een verspreidings- en implementatieproject om te komen tot landelijke implementatie van de training’, aldus Reyners. ‘We hebben de training bij het Wenckebach Instituut, opleidingsinstituut van het UMCG, ondergebracht. Via het instituut kan iedereen het train-de-trainerprogramma volgen. Deelnemers leren zingevingsgesprekken te voeren in hun eigen praktijk én hoe ze deze kennis en vaardigheden door kunnen geven aan collega’s van hun afdeling of instelling. Daarbij raden we aan om in duo’s te komen, 2 mensen uit de organisatie die affiniteit hebben met het onderwerp. Zij kunnen vervolgens de hele organisatie trainen, zodat de teams op eigen kracht verder kunnen. Verder kan iedereen met de materialen van de digitale leerwerkplaats aan de slag. De e-learning is beschikbaar via Palliaweb en wordt up-to-date gehouden door Hogeschool Viaa in Zwolle.’
Praten én vastleggen
Zowel Reyners als Georgiadis hopen dat meer zorgverleners het gesprek over zingeving met hun patiënten aangaan. Wat daarbij helpt is dat proactieve zorgplanning sinds januari een betaald product is. Daarin hebben zingevingsgesprekken ook een plek. ‘Het hoort in de ontwikkeling van passende zorg’, vindt Reyners. ‘Maar proactieve zorgplanning gaat niet alleen over praten, het gaat ook over vastleggen. En dat is echt wel ingewikkeld. Wat zijn de dingen die in een dossier terug te vinden zouden moeten zijn? Hoe geef je taal aan wensen en gevoeligheden, zodat die helder zijn voor de volgende zorgverlener en niet kwetsend voor de patiënt? Een PhD-student gaat nu kijken welke taal we gebruiken om in de dossiers iets weer te geven over zingeving. Zo hopen we steeds meer woorden eraan te kunnen geven.’
Tabblad voor zingeving
Verder is het UMCG bezig een tabblad aan de elektronische patiëntendossiers toe te voegen, waarop iedere zorgverlener informatie met betrekking tot zingeving kan vermelden. ‘Het tabblad kan steeds verder gevuld worden met dingen die zijn opgemerkt’, vervolgt Reyners. ‘Als organisatie moeten we dit vervolgens echt gaan borgen. Als we in het begin van een zorgtraject zaken op het gebied van zingeving goed vastleggen, betaalt het zich later in het traject terug. De patiënt hoeft dan niet steeds opnieuw te vertellen over zijn of haar persoonlijke omstandigheden, wensen en doelen.’
Verdieping en bestendiging
Op de afdeling Radiotherapie van het UMCG zoeken ze intussen naar verdieping en bestendiging van de zingevingsgesprekken. ‘We gaan de training verder uitrollen op de afdeling en de mensen die de basistraining al deden, gaan een vervolg doen’, vertelt Georgiadis. ‘Verder willen we een werkgroep inrichten die zich buigt over de vraag hoe we zingevingsgesprekken een vaste plek kunnen geven in onze werkwijze en anamnese. Ik zou dat andere afdelingen ook aanraden: Denk aan de borging, neem de training op in je jaarplan. Je moet het actief op de agenda zetten. Zelf hoop ik dat meer mensen de training gaan volgen en dat we meer handvatten krijgen om het vast te houden.’
Normalisatie tijdens de opleiding
Reyners en Georgiadis merken dat het onderwerp in ieder geval steeds meer gaat leven, zowel in organisaties als in de opleidingen. ‘Mensen lopen er warm voor, zeker ook de jongere collega’s’, zegt Reyners. ‘In de opleidingen zou het wel eerder ter sprake moeten komen. Daar moet de normalisatie van zingevingsgesprekken liggen. Vervolgens moet er op de werkvloer blijvend aandacht voor zijn. Door de nieuwe betaaltitel en de training kunnen zingevingsgesprekken worden gelabeld en zijn er handvatten om het gesprek beter vorm te geven.’
Radiotherapie als voorbeeld
Reyners hoopt op verdere implementatie van de training voor afdelingen die er al mee bezig zijn. Daarnaast zou ze zoveel mogelijk andere organisaties willen betrekken bij het programma. ‘We hebben daarvoor een enquête uitgezet onder 4.000 zorgverleners. We willen graag weten waarom ze wel of juist niet zouden willen meedoen. De afdeling Radiotherapie kan voor hen als voorbeeld dienen. De manier waarop deze afdeling het zingevingsaspect door de zorg vlecht, is inspirerend. Zingevingsgesprekken zijn van groot belang, en niet alleen in de palliatieve fase van de zorg.’
ZonMw en zingeving in de palliatieve zorg
Met ons programma Palliantie zetten we ons in voor een goede kwaliteit van leven voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en hun naasten. Het tijdig herkennen en bespreekbaar maken van wensen en behoeften rondom het levenseinde, als ook zingevings- of levensvragen, helpt om passende zorg aan hen te verlenen. Meer informatie over zingeving kunt u vinden bij het onderwerp kwaliteit van leven.
Colofon
Tekst: Astrid van den Berg
Foto: radiotherapeut van het UMCG Marleen Woltman in gesprek met een patiënt
Eindredactie: ZonMw-team Palliatieve zorg