Zo implementeer je de SBAR-methode succesvol

Aan het begin van het gesprek geeft onderzoeker van het SBAR-project Lenny Tange al meteen een belangrijke tip: als je de SBAR-methode wilt implementeren in het verpleeghuis, kies dan voor een zorgvuldige aanpak. En neem de tijd. ‘De SBAR-methode zet je aan tot nadenken over problematische situaties van bewoners, tot het leggen van verbanden tussen wat je ziet, vitale functies en medische gegevens zoals voorgeschiedenis en medicatie. Dat helpt om de melding over de situatie aan een triageverpleegkundige of medisch behandelaar effectiever en efficiënter te laten verlopen. Maar het kost echt wel tijd om dat jezelf eigen te maken en dus om de methode succesvol te implementeren binnen een team.’

Als ze ergens weten wat er komt kijken bij een succesvolle implementatie van ‘de SBAR’ (zoals de methode in de volksmond wordt genoemd), dan is het bij de Liemerije. Dit is een verpleeghuisorganisatie in regio De Liemers met 7 locaties, waar mensgerichte zorg wordt verleend aan ouderen met dementie en lichamelijke problemen; 4 afdelingen hebben de SBAR-methode ingevoerd. Sharon Melissen was erbij betrokken als verpleegkundige, Monique Kateman als coördinerend verpleegkundige en interne coach. 

‘Als ik zie hoe we de SBAR nu gebruiken, dan word ik daar enthousiast van,’ zegt Sharon. ‘Ik zie dat onze onderlinge communicatie veel duidelijker is en dat collega’s met veel meer zelfvertrouwen hun overdracht naar medisch behandelaren doen. Dankzij de SBAR-aanpak denken ze zelf mee. Ze staan veel meer in hun kracht.’ Ze geeft een voorbeeld: ‘Als ze voorheen een bewoner aantroffen die helemaal benauwd was, sloeg soms de paniek toe: “O jee, wat moet ik nu doen?” Nu kunnen ze vertrouwen op de SBAR-methode die ze hebben geleerd: schat de situatie in en voer controles uit [de S van situatie], bekijk iemands voorgeschiedenis en achtergrond [de B van background], beoordeel de situatie feitelijk [de A van assessment], en doe een aanbeveling [ofwel de R van recommendation].’ Aan deze 4 stappen wordt in de praktijk nog een vijfde stap toegevoegd; de R! van Repeat!, waarin de gemaakte afspraken door de melder worden herhaald.

Afbeelding

Zoals Lenny Tange al aangaf, is het invoeren van de SBAR geen kwestie van ‘even snel regelen’. Wat daarbij meespeelt – niet alleen bij Liemerije, maar in de hele zorg – is dat we roerige jaren achter de rug hebben. Tange licht toe: ‘We komen uit een periode waarin zorgorganisaties te maken kregen met ingrijpende gebeurtenissen. Denk aan de coronapandemie, waardoor de hele zorg lange tijd in een overlevingsstand stond. Daarnaast was er sprake van een hoog personeelsverloop, personeelstekorten, een toename van zzp’ers, organisatorische transities, verhuizingen en verbouwingen én de overgang naar een ander elektronisch cliëntendossier (ECD). Dat zijn grote veranderingen die veel aandacht vragen. Als je daarbovenop ook nog een nieuwe methodiek zoals SBAR introduceert, kan dat vragen oproepen.’

Sharon Melissen kan erover meepraten: ‘Toen we begonnen met de implementatie van SBAR, kreeg ik best wat weerstand uit het team: “Zoiets hebben we toch al eens geprobeerd? Wat is de meerwaarde?” Maar zelf ben ik heel enthousiast over de SBAR, en mijn enthousiasme ben ik steeds blijven overdragen.’ Lenny Tange: ‘We weten dat het introduceren van iets nieuws altijd weerstand oplevert. Niet alleen in de zorg, maar in alle sectoren. De kunst is om mensen mee te krijgen.’ Melissen: ‘Klopt, dat hebben we gedaan door steeds te blijven herhalen, de SBAR steeds in teamoverleggen aan de orde te blijven stellen.’ Lachend: ‘Ik weet zeker dat ze af en toe knettergek van me werden.’ Kateman: ‘Ook ik heb het verhaal telkens herhaald, voorbeelden laten zien van wat je kunt bereiken met de SBAR.’ Tange: ‘Als interne coach en kartrekker hebben jullie een cruciale rol gespeeld bij de implementatie.’ 

Behalve volhardende kartrekkers en interne coaches zette Liemerije nog een aantal concrete hulpmiddelen in, in nauwe samenwerking met Lenny Tange en haar team. Het ging om een speciaal voor het verpleeghuis ontwikkelde SBAR-template met daarbij een uitgebreide toelichting, een SBAR-notitieblokje, concrete voorbeeldcasuïstiek en een SBAR-expertbijeenkomst. 

Laten we beginnen met het template. Speciaal voor het verpleeghuis werd een SBAR-template ontwikkeld in samenspraak met de gebruikers uit de praktijk. Lenny Tange riep daarbij ook de hulp in van helpenden en verzorgenden naast de verpleegkundigen en medisch behandelaren: ‘Het is belangrijk dat de SBAR duidelijk en toegankelijk is voor alle functies, zodat ook helpenden en verzorgenden deze goed kunnen gebruiken. Helpenden en verzorgenden hebben een belangrijke signalerende functie en de SBAR kan onder andere ondersteunen in het woorden geven aan veranderd functioneren of een niet-pluis-gevoel.’ De template neemt je stapsgewijs mee door de stappen van de SBAR om een bewonerssituatie goed in kaart te brengen en te bekijken welke acties je mogelijk zelf nog zou kunnen uitvoeren. Alle relevante informatie is stapsgewijs verwerkt in begrijpelijke taal: “Waar bel je voor? Welke symptomen zie je? Benoem medicatie die mogelijk te maken heeft met het probleem. Beschrijf de fysieke en psychische toestand van de bewoner.”’ Daarbij werd nog een uitgebreide toelichting geschreven. Denk aan een toelichting als: ‘Een niet-pluisgevoel is het gevoel hebben dat er iets niet helemaal in orde is met de gezondheid, het welzijn of de situatie van een bewoner wat niet direct meetbaar of goed te duiden is.’

Binnen het SBAR-project werd het SBAR-notitieblokje op A5-formaat uitgegeven aan de deelnemende organisaties waarop de SBAR-template stond en in te vullen was. Melissen: ‘Medewerkers vinden het heel prettig dat dat blokje nu op verschillende plekken verspreid over de afdeling ligt.’

Afbeelding

Een ander handig hulpmiddel was een document met daarin 11 beschrijvingen van mogelijke casussen, van ‘hoge bloedsuiker’ en ‘pijn op de borst’ en van ‘onrust en weigeren van eten’ tot ‘verdenking heupfractuur’ en daarbij een uitwerking volgens de SBAR. Sharon Melissen deelde de casuïstiek met haar medewerkers: ‘Ze lazen de casusbeschrijvingen door en aan de hand van de SBAR noteerden ze dan op papier hoe zij elke SBAR-stap zouden invullen in het geval van casus x of y. Vervolgens konden ze hun uitwerking vergelijken met de casusuitwerkingen die ook in het document staan. Tot slot gingen we daarover met elkaar in gesprek. Zo werd het werken met de SBAR heel concreet en toegankelijk gemaakt.’

Om ook de kartrekkers en interne coaches een extra steuntje in de rug te geven, organiseerden Lenny Tange en haar team een ‘SBAR Expertdag’. ‘Ons doel was vooral om de kartrekkers en coaches nog meer leiderschapsvaardigheden aan te leren,’ vertelt Lenny. Het ging dan bijvoorbeeld om vragen als: Hoe herken je eventuele weerstand binnen je team? Waarom reageren mensen zoals ze reageren? En hoe kun je daarop inspelen? En natuurlijk wilden we de gelegenheid aangrijpen om nogmaals de meerwaarde van SBAR te benadrukken.’ 

Monique Kateman en Sharon Melissen waren erbij: ‘Ik vond het een hele mooie en inspirerende dag,’ zegt Kateman. ‘Op een vrolijke en laagdrempelige manier werd duidelijk gemaakt dat de SBAR niet moeilijk is. Je hoeft geen dure woorden te gebruiken.’ Melissen: ‘Als medewerkers in een negatieve spiraal zitten, is het fijn om als kartrekkers een oppepper te krijgen. Om handvatten mee te krijgen. Dat gebeurde op de SBAR Expertdag.’ 

En soms ook op verrassende manieren, vult Lenny Tange aan: ‘We lieten bijvoorbeeld een kort filmpje zien van Bert en Ernie die door miscommunicatie een brood niet op tijd uit de oven hadden gehaald – met enorme paniek als gevolg. Onze boodschap was dat als ze hadden gecommuniceerd volgens de SBAR-methode dat brood te redden was geweest.’ 

Afbeelding

De Expertdag is een mooi voorbeeld van wat Lenny Tange omschrijft als een belangrijke succesfactor voor de invoering van SBAR: maak er vooral een leuk en laagdrempelig project van. ‘Één organisatie binnen het SBAR-project heeft voor de deelnemende afdelingen een taart laten maken met het SBAR-logo erop en de slogan “Ik SBAR, jij ook?”. Gewoon om de SBAR weer even op een afdeling onder de aandacht te brengen. We deelden tijdens bijeenkomsten chocoladerepen uit met het SBAR-logo erop, want een “bar” in het Engels is bij ons een reep. Zo benadrukten we steeds de laagdrempeligheid van de methode. Houd het licht en leuk.’ 

Monique Kateman noemt nog enkele aandachtspunten: ‘De steun van het management is onmisbaar als je zo’n methode invoert. Want als medewerkers voelen dat het management erachter staat, motiveert hen dat ook. Verder is het goed om oog te hebben voor de belasting in uren van kartrekkers en interne coaches. Want zoals Lenny al zei: je implementeert de SBAR niet op een achternamiddag.’ Tange zelf wijst nog op het belang van het betrekken van coördinerend verpleegkundigen en de medische dienst: ‘De medische dienst namen wij in het begin van de implementatie nog onvoldoende mee, zij zijn onmisbaar voor een succesvolle implementatie van de SBAR.’

Sharon Melissen kijkt met een goed gevoel terug op de implementatie van de SBAR-methode bij Liemerije: ‘De succesfactoren helpen ons om de SBAR nu ook op andere afdelingen te gaan implementeren.’