Wijkverpleging brengt kwetsbare ouderen in beweging

Hij is er zelf geboren en woonde er zijn eerste 14 jaar. De Nijmeegse wijk Dukenburg, waar relatief veel mensen in een kwetsbare positie leven, is bekend terrein voor Simon van Genderen. Opgeleid als gezondheidswetenschapper in Maastricht, is hij nu docentonderzoeker Vitaliteit bij de HAN-academie Sport en Bewegen. ‘Als ik door de wijk loop, herken ik nog mensen van vroeger. Het is bijzonder dat ik hier nu labregisseur kan zijn. Mijn verbondenheid met Dukenburg geeft me een extra motivatie om met de wijkbewoners samen te werken.’ Bijna de helft van de 22.000 Dukenburgers is boven de 55 jaar, waarvan er relatief veel een laag inkomen hebben. Soms zijn deze mensen eenzaam. Of ze vinden het lastig te bewegen. ‘Georganiseerd sporten is vaak niet de best passende keuze. Deze wijkbewoners hebben eerder behoefte aan een laagdrempelige manier van bewegen. Dat is gezond, maar vooral ook een manier om elkaar te ontmoeten en te kunnen meedoen met het dagelijkse wijkleven.’

Om dit laagdrempelige aanbod te realiseren is er het living lab 'Dukenburg beweegt met zorg over de drempel'. De inzet: kwetsbare ouderen door een combinatie van bewegen, zorg en ontmoeten zo gezond en vitaal mogelijk laten blijven. Van Genderen: ‘Bewegen is een middel om zelfredzaamheid te vergroten, eenzaamheid tegen te gaan en gezondheidsklachten te voorkomen. De uitdaging is om kwetsbare oudere wijkbewoners over de drempel te krijgen. Soms zelfs letterlijk die van hun voordeur.’ Het living lab werkt volgens het principe van Asset-Based Community Development (ABCD), vervolgt Van Genderen. ‘We sluiten dus aan bij de behoeften en mogelijkheden van de wijkbewoners en maken gebruik van de al aanwezige krachten en netwerken in de wijk. Met Minke Nieuwboer en Kevin van Elst van het lectoraat Wijkverpleging als mede-kartrekkers, kijken we wat hier goed werkt. En hoe we de verschillende netwerken aan elkaar kunnen knopen.’ 

Het lab startte in 2023 door met zoveel mogelijk wijkbewoners en professionals een open gesprek te voeren. Van Genderen: ‘Denk aan vragen als: wat vind jij belangrijk in jouw leven? En: hoe ben jij het liefst in verbinding met anderen? We zagen twee groepen: redelijk vitale ouderen die nog naar buiten gaan, en een groep veel kwetsbaardere mensen die soms nog maar amper hun flat uitkomen. Bijvoorbeeld omdat hun mantelzorgers wel even de medicatie bij de apotheek gaan halen. Deze ouderen zetten al een grote stap als ze überhaupt weer eens beneden komen.’ Al snel werd de kracht van de verbinding tussen professionals duidelijk. Zo organiseerden de opbouwwerkers spellenochtenden. De deelnemers wilden graag kwetsbare wijkgenoten uitnodigen om ook te komen meedoen. ‘Die wijkgenoten vonden dat heel fijn. Er ontstond een sfeer waarin mensen meer naar elkaar gingen omkijken. Als je alleen vanuit beweegstimulering zou kijken, was je hier niet zomaar op uitgekomen.’

Binnen het living lab Dukenburg is een experiment opgezet waarin buurtsportcoaches, fysiotherapeuten en wijkverpleegkundigen samenwerken om ouderen te laten bewegen. Ooit was de wijkverpleegkundige meer een duizendpoot, die ook veel aandacht had voor preventie, legt Van Genderen uit. Maar door de verdergaande specialisering binnen zorg en welzijn zijn steeds meer taken versnipperd geraakt over de verschillende beroepen in de wijk. Terwijl juist de wijkverpleegkundige als vertrouwde professional een rol kan spelen om kwetsbare ouderen letterlijk en figuurlijk over die drempel te krijgen. ‘We zijn aan de slag gegaan met wijkverpleegkundige teams in Dukenburg: hoe kunnen jullie bewegen meenemen in je werk met deze groep oudere wijkbewoners? Hoe verantwoord je de extra tijdbesteding, terwijl er ook nog mensen op een wachtlijst staan? Al snel kwam iemand op de proppen met een indicatiecode waaraan je beweegstimulering kunt ophangen, zodat je het kunt borgen in het zorgplan. En je bestede tijd dus ook vergoed wordt.’

Een ander initiatief kwam voort uit signalen uit de wijk. Van Genderen: ‘Misschien is dit wel het leukste voorbeeld. Het is echt het living lab ten voeten uit, omdat dit alleen maar kan ontstaan als je met elkaar middenin de wijk staat en met iedereen praat. Toen ik een wijkbewoner sprak tijdens een wijkkennismaking van het opbouwwerk, zei ze: ‘Ik ga er niet meer zo vaak op uit, want dan moet ik met de bus. En probeer jij maar eens met een rollator in en uit te stappen…’ Niet helemaal toevallig – we werken hier immers voortdurend samen – stond er een fysiotherapeut bij. Die zei: ‘Daar kunnen we toch een training voor ontwikkelen in het kader van valpreventie?’ Twee HAN-studenten hebben dat vervolgens gedaan, en met succes.’ De samenwerking rond de rollatortraining werd al snel uitgebreid. Het initiatief is inmiddels onderdeel van de bredere (gratis) ov-training van de zogeheten ‘ov-ambassadeurs’, senioren die vrijwillig hun ov-kennis en ervaring delen om anderen op weg te helpen. De training krijgt nu mogelijk zelfs een landelijk vervolg.

Volgens Van Genderen zie je dat de gecombineerde energie, ervaring en expertise vanuit verschillende domeinen en professies tot vernieuwing leidt. En dat de betrokkenheid van wijkbewoners dit allemaal nóg meer laat vliegen. Juist voor kwetsbare ouderen is de samenwerking extra relevant. Van Genderen heeft daar nog een mooi voorbeeld bij: het beweeg-sociaal spreekuur. Wat in 2024 begon als het beweegspreekuur, een gezamenlijk initiatief van huisartsen en fysiotherapeuten in de wijk, is inmiddels uitgebreid met de toevoeging ‘sociaal’. Van Genderen: ‘Het is een gecombineerd spreekuur waarin zorg en welzijn elkaar versterken. Partners uit eerste lijn en sociaal domein kunnen inwoners direct warm doorverwijzen naar passende ondersteuning. Zo kun je mensen bereiken op het juiste moment, nog voordat ze mogelijk vastlopen.’

Waar zorg en welzijn elkaar versterken, komen kwetsbare inwoners in beweging: lichamelijk, mentaal én sociaal. Van Genderen: ‘Het is mooi om te zien dat een wijk mede door een living lab zelf tot sociale innovatie komt, juist vanuit de bestaande krachten. Mijn droom is dat we sporten en bewegen in een steeds breder perspectief gaan zien. Het levert gezondere mensen op, die eropuit gaan en anderen ontmoeten. Dat verbetert ook hun welbevinden. Als gemeenten dit zien, kunnen zij zich nog sterker gaan verbinden met de initiatieven in de wijken.’