Samen de zorg vergroenen: van verspilling naar verstandige zorg

Samen de zorg vergroenen start met 21 interventies op verpleegafdelingen, variërend van minder vaak bedlinnen en infuuslijnen wisselen tot herbruikbare alternatieven voor wegwerpmateriaal. Vanaf januari 2026 start daarnaast de implementatie van 8 interventies om geneesmiddelengebruik te verminderen of geneesmiddelen duurzamer toe te dienen. Het doel is om bewezen duurzame interventies op verpleegafdelingen in te voeren, geneesmiddelengebruik te verduurzamen en via meer bewustwording het gedrag in de dagelijkse praktijk te veranderen. Dit alles uiteraard mét behoud van kwaliteit van zorg: even hygiënisch en veilig, en passend binnen de huidige regels.

De implementatie van de 21 verduurzamingsinterventies op verpleegafdelingen gebeurt bottom‑up. In elk ziekenhuis staan Green nurse champions samen met duurzaamheidscoördinatoren aan het roer. Zij vormen per ROAZ (Regionaal Overleg Acute Zorgketen)‑regio een leernetwerk, ondersteund door een implementatiebegeleider. De champions krijgen scholing, kennisclips en een toolkit - inclusief een uitklapbare vergroeningsgids met de 21 interventies, ook digitaal verkrijgbaar - om meteen aan de slag te kunnen. Het doel: een landelijk netwerk van verpleegkundige experts die elkaar continu voeden met ervaringen en data. De verduurzamingsinterventies geneesmiddelen gaan via lokale teams van artsen en apothekers geïmplementeerd worden, waarbij het programma op dezelfde wijze ondersteuning biedt als voor het verpleegkundige deel.

Verpleegkundige Ilse van de Laar van het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis (ETZ) is 1 van de Green nurse champions. Voor haar een logische stap, want ze was al allergisch voor verspilling. ‘We zitten in een wegwerpcultuur: vuilniszakken die halfvol weggaan, overal wegwerpmaterialen in plaats van herbruikbare producten. Ik vind dat storend en wil graag kritischer kijken: is dit echt nodig?’

Een ander aansprekend voorbeeld is de standaard infuussnelheid van de zoutoplossing die bedoeld is om infuuslijnen open te houden. ‘Jarenlang was 3 of 5 ml/uur de standaard, zonder dat iemand wist waarom’, vertelt Hunfeld. ‘We vonden in de literatuur ook geen goede onderbouwing. Daarom zijn we in ons ziekenhuis naar 2 ml/uur gegaan. Dat scheelt enorm in het aantal infuuszakken én in de kosten. We doen dit nu al 5 jaar zo en hebben nooit problemen gekregen. Zulke “de‑implementaties” vragen lef, maar leveren direct impact op.’ Overschakelen naar 2 ml/uur is dan ook 1 van de 21 gekozen interventies.

Impact zichtbaar maken is essentieel, ook om medewerkers te motiveren. Voor alle 21 verpleegkundige en 8 medicatie-interventies laat het programma de CO₂‑opbrengst volgens de boekjes doorrekenen. Ziekenhuizen kunnen zo per afdeling, per regio en zelfs landelijk zien wat de maatregelen opleveren. Voor iedere interventie is er een stappenplan en evaluatieplan, waarin het ziekenhuis gegevens van vóór en na de implementatie kan invullen. De totale CO₂-impact volgt dan direct. De implementatiebegeleiders zijn verantwoordelijk voor het verzamelen van de data per regio. Zij koppelen de resultaten regionaal terug, zodat men met en van elkaar kan leren. De meeste interventies besparen bovendien ook geld, zeker als de interventie zich richt tegen verspilling. Hunfeld: ‘In Nederland denken veel mensen bij “duurzaam” aan “duur”. Met heldere rekenvoorbeelden laten wij zien dat het vaak precies andersom is.’

Natuurlijk gaat niet alles zomaar ineens. Duurzaam werken vraagt bijvoorbeeld om andere afspraken met leveranciers en andere ziekenhuisafdelingen, en om aanpassing van protocollen. Van de Laar: ‘Wij willen infuussystemen 1 keer per week vervangen, maar de fabrikant geeft alleen garantie als we elke 4 dagen wisselen. Zoiets moet je dan uitzoeken. Je moet ook samenwerken met afdelingen waarmee je als verpleegkundige niet vertrouwd bent – bijvoorbeeld Inkoop om cijfers op te vragen, of Infectiepreventie om nieuwe protocollen door te voeren.’ 

Ook tijd vrijmaken blijft een uitdaging, merkt Van de Laar. ‘Soms moet je meerdere disciplines samen aan tafel krijgen om beslissingen te maken. Dat is lastig plannen, vooral omdat we allemaal onregelmatig werken.’ En weerstand is er soms ook. ‘Er zijn medewerkers die het allemaal maar onzin vinden, dat duurzamer werken’, zegt Hunfeld. ‘Maar dat is gelukkig een heel kleine groep. Je kunt je beter richten op de vele medewerkers die zich graag inzetten voor verduurzaming, dan volgt de rest vanzelf.’

Van de 70 Nederlandse ziekenhuizen haakten er al 68 aan bij Samen de zorg vergroenen. De aanpak sluit naadloos aan bij de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 en ondersteunt de samenwerkingsdoelen van het Integraal Zorgakkoord. Het programma wil een groene golf van bewustwording en gedragsverandering op gang brengen, die doorwerkt naar andere zorgdomeinen. Wat op verpleegafdelingen werkt, kan doorstromen naar de spoedeisende hulp (SEH), polikliniek en op termijn ook naar verpleeghuiszorg, wijkzorg en de geestelijke gezondheidszorg (GGZ), is de hoop.

De implementatiefase loopt 2 jaar. In die periode worden interventies uitgerold, data verzameld en ervaringen gedeeld. ‘We kunnen hierin veel van elkaar leren én schaamteloos kopiëren. Onze slogan is altijd: Proudly copied from. Dus pak wat je nodig hebt, dat is juist de bedoeling. Er wordt online ongelooflijk veel groens gedeeld, ook door verpleegkundigen op LinkedIn.’ Na de implementatie volgt een fase van doorrekenen, borgen en successen vieren, inclusief een landelijk symposium om uit te dragen dat duurzame keuzes het nieuwe normaal zijn. In opleidingen krijgt duurzaamheid een plek, zodat professionals zelfbewust kunnen afwegen wat echt nodig is.

Van de Laar: ‘Mijn ideale uitkomst? Dat “minder doen” breed wordt geaccepteerd als goed en veilig, en dat we verspilling structureel terugdringen. Zodat we de tijd, aandacht en middelen houden voor wat er werkelijk toe doet voor onze patiënten.’ Hunfeld: ‘Duurzaamheid hoort net zo vanzelfsprekend bij zorg als bijvoorbeeld kwaliteit. We streven ernaar dat iedereen dit over een paar jaar zo beleeft, en dat een duurzamere manier van werken dan routine is geworden.’