Anders werkt beter: naar toekomstbestendige zorg met meer werkplezier

‘Dat we ons best moeten doen om het werk in de zorg aantrekkelijk te houden, weten we natuurlijk al lang. Maar de noodzaak wordt steeds groter’, zegt programmaleider Michiel Kahmann, directeur Mens & Organisatie van het UMC Groningen. ‘De behoefte aan zorg blijft groeien. Dan moet je zorgen dat mensen die in de zorg werken dat ook kunnen en willen blijven doen.’

Afbeelding

Mede-programmaleider Kees van Laarhoven, chirurg en afdelingshoofd Heelkunde in het Radboudumc, beaamt dat. ‘De complexiteit in het zorgproces neemt enorm toe. We vragen zoveel van mensen dat we ze kwijtraken.’ Verpleegkundige en verpleegkundig onderzoeker Marijke van Buren (OLVG) doet haar werk met liefde, maar ziet ook dat de zorg steeds complexer wordt. ‘Het is bijna nooit meer 1 probleem waarvoor iemand wordt opgenomen’, vertelt ze. ‘Medisch, verpleegkundig en sociaal loopt alles door elkaar. Dat maakt het moeilijker om iedereen de aandacht te geven die je zou willen geven, en dat is frustrerend.’ Het Citrienfondsprogramma Anders werkt beter richt zich niet alleen op efficiëntie, maar evenveel op werkplezier.

Afbeelding

‘De urgentie is groot’, benadrukt Kahmann. ‘20 jaar geleden hoorde hoge werkdruk er “gewoon” bij. Maar nu hoor ik regelmatig van jonge zorgprofessionals: dit is niet waarvoor ik heb gekozen, ik ga iets totaal anders doen. En dan ben je ze voorgoed kwijt.’ De oplossing ziet Kahmann in slimmer en anders werken, mét behoud van de mooie aspecten van het vak. ‘Steeds meer programma’s – binnen organisaties, regio’s en landelijk – zijn hier dan ook op gericht. En daarbij gaat het niet alleen om automatisering, maar ook om vraagstukken als: hoe creëer je ruimte voor een goed gesprek met de familie of de patiënt, zodat je tot betere behandelkeuzes komt? Uiteindelijk gaat deze transitie ervoor zorgen dat werken in de zorg mooi blijft en dat we de groeiende zorgvraag kunnen bemensen.’

Volgens beide programmaleiders helpt het als professionals meer autonomie en ruimte krijgen om verbeteringen zelf vorm te geven. Daarom startte het programma met een oproep aan zorgverleners om zelf voorstellen in te dienen voor anders werken. Kahmann: ‘We wilden vooral luisteren naar de ideeën van zorgprofessionals, want zij weten wat er nodig is om het werk slimmer te maken. We kregen 200 voorstellen binnen. Daar zaten zóveel goede initiatieven tussen! Die draaiden soms om automatisering, maar soms ook over slimmer werk verdelen of zaken ter discussie stellen. We hebben uiteindelijk 30 voorstellen laten uitwerken en met een team experts gezocht naar de beste ideeën die ook goed opschaalbaar zijn, zodat zoveel mogelijk zorgorganisaties er hun voordeel mee kunnen doen. Uiteindelijk hebben we 7 projecten geselecteerd om te gaan implementeren. Maar die andere ideeën verdwijnen niet. We brengen ze onder de aandacht, ook bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), zodat ze alsnog kunnen groeien.’

De 7 gekozen interventies zijn te verdelen in 3 strategieën: slimmere technologie, slimmere (keten)samenwerking en slimmere tijdsbesteding. Van Laarhoven: ‘Sommige projecten hangen sterk op technologie, andere op roosters of op elkaar als team versterken. Maar de rode draad is dat het werk slimmer en plezieriger moet worden.’ Een belangrijk uitgangspunt voor Anders werkt beter: ga niet opnieuw het wiel uitvinden. ‘Wat je vaak ziet, is dat iets wat elders is ontwikkeld, niet wordt overgenomen. Want dat is not invented here’, zegt Kahmann. ‘Wij vinden: als iets werkt, moet je het gewoon kopiëren: proudly copied from.’ Om alvast het goede voorbeeld te geven, bestaat elk projectteam uit 2 partijen: 1 die het al heeft ingevoerd en 1 die wil starten of opschalen. Daarnaast worden de projecten altijd door een UMC samen met een andere zorginstelling uitgevoerd.

Projectleider en verpleegkundige Florian van Hunnik: ‘Echt samenwerken met naasten in de zorg heeft nu nog geen duidelijke plaats in mijn werk. Naasten spelen nu nog geen structurele rol en ik heb op dit moment onvoldoende kennis en vaardigheden om hun hulp goed in te zitten. Het ontbreekt bijvoorbeeld aan duidelijke instructies voor de mantelzorger, waardoor iedere verpleegkundige het anders aanpakt.’ Van Hunnik hoopt dat het mantelzorgprogramma eenduidigheid brengt. ‘Als verpleegkundige ervaar ik soms wel spanning in de samenwerking met naasten, juist omdat verwachtingen en mogelijkheden niet altijd goed besproken worden. En dat is jammer, want een mantelzorger die taken overneemt, kan de verpleegkundige direct ontlasten. Het kost alleen wel wat in het begin: je moet de naaste wel meenemen en uitleg geven.’ 

Afbeelding

Van Hunnik legt uit dat Samen sterker uit 2 delen bestaat: concreet maken wat mantelzorgers willen en kunnen doen, en het aanleren van complexe zorghandelingen voor als een patiënt straks weer thuis is. ‘Voor het eerste deel willen we een mantelzorgprogramma dat al eerder is gevalideerd op de afdeling Oncologische chirurgie, uitbreiden naar andere afdelingen. Patiënt, naaste en zorgverlener leggen daarin samen afspraken vast. Iedereen weet dan waar hij aan toe is en dat geeft rust.’ Om te voorkomen dat naasten overbelast raken, krijgen verpleegkundigen training om overbelasting te herkennen en bespreekbaar te maken.

Naasten kunnen uiteenlopende taken uitvoeren in het ziekenhuis. ‘Van samen met de patiënt eten of even gaan wandelen tijdens het bezoekuur, tot met de patiënt naar het toilet brengen of aanwezig zijn als de patiënt ’s nachts onrustig is’, licht Van Buren toe. ‘Het is altijd op vrijwillige basis, niet iedereen kan of wil evenveel doen.’ Zowel patiënten als naasten waarderen het dat naasten ook buiten bezoekuren aanwezig mogen zijn. Van Hunnik: ‘En voor de arts is het prettig als er direct familie aanwezig is bij de ochtendvisite, zodat hij of zij niet later op de dag nog een familiegesprek hoeft te plannen.’

De onderzoekers gaan meten hoeveel tijd naastenparticipatie de zorgverleners bespaart. ‘In het begin kost het investeren in afspraken en begeleiding natuurlijk tijd’, zegt Van Hunnik. ‘Maar de verwachting is dat het uiteindelijk echt zal schelen.’ Daarnaast hopen de onderzoekers op een positief effect op werkplezier, iets dat Van Buren vanaf januari 2026 in kaart zal brengen. ‘Nu leidt samenwerken met naasten soms juist tot spanning, omdat iedereen het anders doet’, zegt ze. ‘Als je dat structureert, wordt het prettiger voor iedereen.’

Het tweede deel van het project is gericht op het al in het ziekenhuis aanleren van complexe zorghandelingen voor thuis, zoals het wisselen van een infuus of medicatietoediening. ‘Mensen liggen vaak langer in het ziekenhuis omdat de thuiszorg nog niet geregeld is. Maar sommige handelingen zijn heel goed aan te leren aan naasten. Dat ontlast de overbelaste wijkzorg en voor patiënten is het ook prettiger: je bent niet afhankelijk van wanneer de wijkverpleging komt, maar kunt het op je eigen moment doen.’ De andere 6 interventies binnen het programma Anders werkt beter staan toegelicht in het kader Geselecteerde interventies. 

Om kennis en ervaringen uit te wisselen komen er bovendien kennisfestivals waar zorgprofessionals, bestuurders, verzekeraars en onderzoekers elkaar ontmoeten. ‘Compleet met foodtrucks en workshops, zodat het ook echt iets leuks is om naartoe te gaan’, zegt Kahmann. Hij en Van Laarhoven willen dat Anders werkt beter uitgroeit tot een beweging die laat zien dat toekomstbestendige zorg begint bij het beter organiseren van het werk. Kahmann: ‘Ik hoop dat mensen door onze projecten ook in hun dagelijks werk vaker denken: waarom doen we het eigenlijk zo? Kan het niet anders? We willen echt een cultuurverandering op gang brengen.’