Duurzaamheid in zorg, preventie en welzijn
De klimaatcrisis is een van de grootste bedreigingen voor de volksgezondheid. Tegelijk heeft de zorgsector zelf een aanzienlijke impact op het klimaat. In Nederland is de zorg verantwoordelijk voor ongeveer 7% van de nationale CO₂-uitstoot, onder andere door energieverbruik, vervoer en de afvalverwerking van medische materialen en medicijnen.
Vanuit haar kernactiviteiten en rol in het zorgveld wil ZonMw bijdragen aan een toekomstbestendig zorgstelsel en goede gezondheid voor iedereen. Toegankelijke en toekomstbestendige zorg gaat hand in hand met gezondheid, kwaliteit van zorg en duurzaamheid. Verduurzaming van de zorg levert bovendien niet alleen milieuwinst op, maar kan ook bijdragen aan gezondere leefomstandigheden, slimmer gebruik van middelen en betaalbare zorg.
Wat verstaat ZonMw onder duurzame zorg?
Onder duurzame zorg, maar ook preventie en welzijn verstaan wij het organiseren en leveren van zorg, preventie en ondersteuning met een zo laag mogelijke impact op klimaat, milieu en leefomgeving, binnen de geldende wet- en regelgeving.
Dat betekent aandacht voor:
- Vermindering van broeikasgasuitstoot
- Zorgvuldig gebruik van grondstoffen en materialen
- Circulaire oplossingen en hergebruik
- Beperking van afval en verspilling
- Een gezonde leefomgeving voor huidige en toekomstige generaties
Duurzaamheid past naadloos binnen de principes van waardegedreven en passende zorg. Bij waardegedreven zorg staat de patiënt/cliënt centraal en de waarde die zorg voor hem/haar heeft. Naast bewezen effectiviteit moet bij een zorgbehandeling aandacht zijn voor doelmatige inzet van mensen, middelen en materialen. Daarbij wordt ook ecologische duurzaamheid nadrukkelijk meegenomen.
Duurzaamheid in ZonMw-programma’s
In de ZonMw-programmering is er verspreid over de gehele zorgsector aandacht voor duurzaamheid. Zo is duurzaamheid een van de thema’s binnen de volgende ZonMw-programma’s:
- Kaderprogramma Passende Zorg: in 2026 zijn 9 projecten gestart vanuit de ronde Onderzoeksmethodologie Passende zorg - Ecologische duurzaamheid. Deze projecten richten zich op methodologieontwikkeling op het gebied van ecologische duurzaamheid van bestaande zorg
- Goed Gebruik Geneesmiddelen: duurzaamheid komt onder andere terug in de subsidierondes Open Ronde
- Citrienfondsprogramma 2024-2028 : Anders Werkt Beter en Samen de zorg vergroenen
- Goed Gebruik Hulpmiddelenzorg thuis: binnen dit programma ontving projectleider Bertil Blok, uroloog bij het Erasmus MC, van het project 'Single use vs reusable catheters in intermittent CatheterizatiOn for treatment of urinary retention: a Multicenter, Prospective, RandomizEd controlled, non-inferiority trial (COMPaRE) de prijs voor duurzame Zorgprofessional
- Zorg voor innoveren: IOC-rondes (Implementatie- en opschalingscoaching)
- Klimaat en Gezondheid 2: we stimuleren onderzoek naar de gevolgen van klimaatverandering op gezondheid
- Open Competitie: voor onderzoeksvoorstellen voor vrij, fundamenteel onderzoek: onlangs is vanuit dit programma de REFINE-studie gehonoreerd. Dit project onderzoekt hoe behandeling met antibiotica een gepast alternatief kan zijn voor een blindedarmoperatie. Door niet meteen te opereren, kan zorg slimmer en duurzamer worden georganiseerd.
Wat doet ZonMw?
ZonMw zet zich op verschillende manieren in voor duurzame zorg, preventie en welzijn.
1. Kennisontwikkeling stimuleren
Wij financieren en ondersteunen onderzoek en innovatie gericht op verduurzaming van zorg, preventie en welzijn. Daarbij stimuleren we kennisontwikkeling over onder andere:
- De relatie tussen klimaat, milieu en gezondheid
- Duurzame organisatie van zorg
- Circulair gebruik van materialen en hulpmiddelen
- Vermindering van afval en verspilling
- Methodiekontwikkeling voor het meten van milieu-impact
Bekijk alle lopende projecten waar duurzaamheid een rol speelt
2. Duurzame uitvoering van onderzoek stimuleren
In alle ZonMw-programma’s hebben we aandacht voor het bereiken van impact. We hebben daarbij een aantal onderwerpen gedefinieerd die voor het behalen van impact cruciaal zijn, de Evidente Voorwaarden. Duurzaamheid komt als een van deze Evidente Voorwaarden terug in ons beleidsplan 2025-2029.
Hiermee stimuleren we onderzoekers om niet alleen bij te dragen aan gezondheidswinst, maar ook om bewust om te gaan met de impact van onderzoek op mens en milieu.
3. Signaleren, verbinden en kennis delen
ZonMw heeft ook een signalerende en verbindende rol; . we brengen kennisvragen in kaart, verbinden partijen en helpen goede voorbeelden zichtbaar te maken.
Zo ondersteunen we de verspreiding van kennis over effectieve verduurzamingsmaatregelen en stimuleren we samenwerking tussen beleid, onderwijs, onderzoek en praktijk. We hebben bijvoorbeeld bijgedragen aan de kennisagenda Duurzaamheid van de Federatie Medisch Specialisten. Deze kennisagenda licht uit wat de kennishiaten zijn om de medisch-specialistische zorg te verduurzamen. Verder werkt ZonMw samen met:
- Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
- Partijen binnen de Green Deal Duurzame Zorg
- Zorgorganisaties en zorgprofessionals
- Onderzoekers en kennisinstellingen
- Netwerken rond Planetary Health, One Health en Klimaat & Gezondheid
- Beroepsverenigingen en brancheorganisaties
Instrumenten en inspiratie
Voor onderzoekers, zorgorganisaties en andere professionals zijn hulpmiddelen beschikbaar om in onderzoek en implementatie meer aandacht te schenken aan duurzaamheid:
Welk voorwerk heeft ZonMw gedaan?
-
Sinds 2018 is ZonMw betrokken bij de Green Deal Duurzame Zorg (GDDZ). In december 2022 ondertekenden wij ook de Green Deal Duurzame Zorg 3.0. Hiermee verbonden we ons aan gezamenlijke doelstellingen, zoals het verminderen van milieubelasting, het stimuleren van kennisontwikkeling en het vergroten van bewustwording binnen de zorgsector. Op basis van de GDDZ ontwikkelde ZonMw het visiedocument Duurzame zorg, preventie en welzijn.
-
In 2022 voerde ZonMw een verkenning uit naar de kennis- en onderzoeksbehoeften rond duurzame zorg. De verkenning was in opdracht van het Managementteam (MT) van ZonMw en in samenwerking met het programmateam Duurzame zorg van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Uit de verkenning bleek onder meer dat kennisontwikkeling en innovatieve samenwerkingsverbanden noodzakelijk zijn om verduurzaming in de praktijk te versnellen.
-
In 2024 heeft ZonMw een organisatiebrede inventarisatie uitgevoerd van lopende activiteiten op het gebied van duurzame zorg, gezondheid en preventie. Daarbij is aangesloten bij:
- De kennisagenda's Klimaat en Gezondheid, One Health en Planetary Health
- Het Uitvoeringsprogramma Verduurzaming (Publieke) Zorg en Welzijn 2024-2026 van VWS
Op basis hiervan zijn de belangrijkste kennishiaten in kaart gebracht.
-
Als vervolg op het visiedocument Duurzame Zorg, Preventie en Welzijn onderzocht stagiaire Margot Stone in opdracht van ZonMw in 2025 hoe Europese onderzoeksfinanciers duurzaamheid meenemen in hun subsidieregels. Dit onderzoek resulteerde in aanbevelingen voor ZonMw om duurzaamheid verder te verankeren in financieringsinstrumenten en procedures.
