Onderzoek naar Alzheimermedicijnen: waarom doen minder vrouwen dan mannen mee?

Van de mensen met Alzheimer is 67% vrouw. Maar in geneesmiddelenonderzoek is maar 58% vrouw. ‘Het is dus geen goede afspiegeling van de bevolking,’ zegt Lieza Exalto, senior onderzoeker bij het Alzheimercentrum van het Amsterdam UMC. Tijdens de vele geneesmiddelenonderzoeken over de ziekte van Alzheimer die ze uitvoerde, kreeg ze de indruk dat vrouwen vaker niet aan de criteria voor deelname voldeden. ‘Dat wilde ik graag hard maken en onderzoeken.’

Dat deed ze als projectleider van het onderzoek Mannen en vrouwen, all ABOARD van 2024 tot en met 2025. Het project kreeg subsidie van ZonMw en is onderdeel van A Personalized Medicine Approach for Alzheimer’s Disease (ABOARD), een Nederlands samenwerkingsverband voor Alzheimeronderzoek. 

Exalto onderzocht, samen met haar team in Nederland en Maleisië, de deelnamecriteria die bepalen of iemand mee mag doen aan een Alzheimer-geneesmiddelenonderzoek. Ze selecteerden 563 internationale studies in de database ClinicalTrials.gov, bekeken die handmatig en ontwikkelden een AI-tool om waardevolle informatie en patronen uit de tekst te halen. 

Uit al die studies selecteerden ze de 5 meest veelgebruikte deelnamecriteria. Toen de onderzoekers deze 5 criteria toepasten op 3.835 patiënten van een geheugenpoli in Amsterdam, voldeed 1 op de 5 vrouwen aan de voorwaarden, tegenover 1 op de 3 mannen.

2 van de 5 criteria pakten vaker ongunstig uit voor vrouwen. Ten eerste hebben vrouwen minder vaak een ‘studiepartner’: die persoon kan de deelnemer bijvoorbeeld naar het onderzoekscentrum brengen, helpen bij het beantwoorden van vragen en moet zelf ook vragen beantwoorden. Exalto: ‘Bij veel vrouwen met Alzheimer zijn de kinderen de mantelzorgers en die werken vaak ook en hebben misschien een eigen gezin draaiend te houden.’ 

Vrouwen scoorden bij een geheugentest ook vaker dan mannen onder de grens die geldt voor deelname aan een onderzoek, omdat Alzheimer bij hen later wordt herkend. ‘Veel van deze vrouwen zijn alleenstaand en de omgeving heeft het vaak niet direct door. Bijvoorbeeld omdat ze verbaal sterker zijn dan mannen en hun symptomen minder opvallen. Zo komen bij vrouwen met Alzheimer angst en depressie vaker voor dan bij mannen en vertonen mannen eerder agressief gedrag dan vrouwen.’ 

De uitkomsten laten zien dat onderzoekers deelnamecriteria opnieuw moeten beoordelen, zegt Exalto. ‘Het begint ermee dat we ons bewust moeten zijn dat we vrouwen vaker buitensluiten door de manier waarop we de studies opzetten. We moeten ons afvragen: zijn deze criteria allemaal echt nodig? En zijn er misschien andere, vroege signalen van dementie bij vrouwen die we kunnen oppikken, zodat ze wel mee kunnen doen aan onderzoek?’

Ook denkt ze dat ze deelname aan dit soort onderzoeken soms op een meer flexibele manier georganiseerd kan worden. ‘Misschien kan de buurman de deelnemer rijden en kunnen we de zoon bellen op momenten dat hij tijd heeft. Of misschien moeten we, om te zorgen dat we meer vrouwen als proefpersoon krijgen, vervoer regelen om iemand op te halen.’

‘In het verleden zijn vrouwen soms volledig uitgesloten van deelname aan geneesmiddelenstudies vanwege hun hormonen en vruchtbaarheid’, vertelt Exalto. ‘Hierdoor zijn er veel meer data beschikbaar van mannen dan van vrouwen, ook van proefdieren. Bij medicijnen voor andere ziekten is op een gegeven moment duidelijk geworden dat vrouwen meer bijwerkingen hebben dan mannen, bijvoorbeeld omdat de dosis te hoog is.’

Exalto werkt ook voor Julius Clinical, een klinisch onderzoeksbureau. ‘Daar probeer ik onze klanten, de farmabedrijven die een studie willen doen, erop attent te maken dat het belangrijk is om geen deelnemers uit te sluiten.’ Die les geldt ook buiten Alzheimeronderzoek, benadrukt ze: ‘Ga bij elke studie na of deelnamecriteria onbedoeld bepaalde groepen uitsluiten, ook wanneer het doel is om een diverse groep deelnemers te onderzoeken.’

Exalto is ook bezig de onderzoeksdata van twee geneesmiddelen die in een aantal Europese landen zijn goedgekeurd. Ook in deze studies was niet tweederde vrouw, vertelt Exalto. ‘Ik ben bang dat we hierdoor belangrijke informatie missen over hoe goed de medicijnen werken en hoe veilig ze zijn bij vrouwen. En dat meer mannen in aanmerking komen voor behandeling. Daar zijn nu al aanwijzingen voor.’

Exalto denkt al na over een vervolgproject Ze zou willen onderzoeken in hoeverre biologische verschillen tussen mannen en vrouwen en verschillen in hun sociale omgeving en leefomstandigheden samenhangen met verschillen in klachten.

Ze vermoedt dat het een combinatie van beide is. In een nieuw onderzoek wil ze een eerste stap zetten om te onderzoeken in welke gevallen sekse- en genderverschillen een rol spelen. Daarvoor wil ze gegevens uit interviews en vragenlijsten combineren met medische metingen, zoals bloedonderzoek en MRI-scans. ‘Dat kan verder helpen om geneesmiddelenonderzoek beter af te stemmen op mannen én vrouwen.’