Vrouwengezondheid is een zaak voor de hele samenleving

In haar directe omgeving maakte Jet Bussemaker mee hoe een vriendin steeds zieker werd. ‘Terwijl er sprake was van een aaneenschakeling van klachten, werd ze niet serieus genomen. Ook kreeg ze mentale problemen en lukte het haar niet meer om te werken. Ik vond het heel erg voor haar’, vertelt Bussemaker, voorzitter van de ZonMw-programmacommissie Vrouwspecifieke gezondheid. ‘Later bleek dat ze jarenlang met endometriose heeft rondgelopen.’

Het zijn deze ervaringen die Bussemaker extra motiveerden om zich in te zetten voor vrouwengezondheid. Het gold nog als een ‘echt vernieuwend’ vraagstuk toen ze minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2012-2017) was. ‘Het heeft zelfs mij toen veel moeite gekost om collega’s te overtuigen dat vrouwengezondheid een cruciaal thema was. Dat het niet zomaar een niche voor een kleine, leuke, interessante groep was. Maar dat het over de helft van de bevolking gaat’, zegt Bussemaker, die hoogleraar en voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving is. 

Ook Teus van Barneveld, vicevoorzitter van de ZonMw-programmacommissie Vrouwspecifieke gezondheid, wijst er – als man - op dat het iedereen aangaat. ‘We hebben moeders, partners, dochters. Er is onvoldoende kennis voor de helft van de Nederlandse bevolking. Ook zorgprocessen zijn niet goed op hen ingericht. Ik vind het essentieel om iets aan die achterstand te doen’, zegt Van Barneveld, tevens bestuurder en strategisch adviseur in de zorg.

Afbeelding

Bekijk de infographic 'Ervaringen en behoeften van vrouwen en meiden in Nederland'.

Om te weten wat vrouwen en meiden zelf vinden, heeft Kieskompas in opdracht van ZonMw een online enquête gehouden. Maar liefst 14.155 vrouwen en meiden gaven aan hoe zij gezondheidszorg ervaren, wat zij belangrijk vinden en waar zij tegenaan lopen. De uitkomsten zijn voor Bussemaker en Van Barneveld veelal een bevestiging, maar soms ook verrassend. ‘Terwijl de helft van de vrouwen aangeeft 1 of meerdere langdurige (chronische) aandoeningen te hebben, beoordeelt het overgrote deel van vrouwen hun gezondheid als positief. Dat vond ik opmerkelijk’, zegt Van Barneveld. Het onderzoek laat zien dat de onderwerpen waar vrouwen meer aandacht voor willen, gelijklopen met de hormonale ontwikkeling en levensloop: menstruatie, gezondheidsklachten met betrekking tot zwangerschap en geboorte, en de overgang. 

Maar het is zeker niet alleen een hormonaal verhaal. Vrouwen van 65 jaar en ouder noemen vaker hart- en vaatziekten. ‘Deze ziekten uiten zich anders bij mannen en vrouwen. Daardoor duurt het vinden van een diagnose langer bij vrouwen dan bij mannen. Dat kan gevaarlijk zijn’, zegt Van Barneveld. ‘Er gaan inmiddels meer vrouwen dood aan hart- en vaatziekten dan mannen’, stelt Bussemaker. Vrouwen hebben ook vele andere aandoeningen en aspecten genoemd, zoals migraine en het geven van mantelzorg. 

Een speciaal aandachtspunt vormen de mentale klachten. ‘Vrouwen in alle leeftijdsgroepen geven aan dat zij hiermee kampen. Het gaat vooral om depressie en angsten, maar ook burn-out en stressklachten worden genoemd’, zegt Van Barneveld. ‘Angststoornissen kunnen ook te maken hebben met ervaringen in hun leven’, aldus Bussemaker. 

Omdat de consultatie laat zien wat de prioriteiten van vrouwen en meiden zijn, geeft het onderzoek ook richting aan onderzoek, het ontwikkelen van kennis, interventies, beleid en actie. ‘We kunnen onze euro maar een keer uitgeven en niet alles doen. Dus je moet prioriteiten afwegen en kijken waar je de meeste impact kunt behalen’, zegt Van Barneveld.

Vrouwen worden niet gehoord

Wat de 2 commissievoorzitters indringend vinden, is dat zoveel vrouwen melden dat ze door de zorg niet gehoord worden. ‘Ik vind het een van de belangrijkste inzichten dat de klachten van vrouwen niet serieus worden genomen. Het is een eyeopener’, aldus Bussemaker. Ze leest een citaat van een vrouw uit het rapport voor: ‘Ik merk vaak dat specialisten mijn fysieke klachten niet geloven en denken dat ik me aanstel.’ Bussemaker: ‘Vrouwen krijgen vaak te horen: “Gaat u het maar rustiger aan doen. Kijkt u het nog maar even aan.” Meestal zijn het vrouwen die al heel lang met iets rondlopen.’ 

Onverklaarde gezondheidsklachten

De consultatie toont aan dat maar liefst 1 op de 3 vrouwen met onverklaarde gezondheidsklachten te maken heeft. De Stichting Voices for Women deed hier specifiek onderzoek naar waarbij vrouwen naar hun ervaringen zijn gevraagd. Een groep vrouwen komt er pas na lange trajecten achter wat de oorzaak van hun klachten is. ‘Zorgverleners zien het niet altijd duidelijk. Er ontbreekt kennis. Het is heel moeilijk om met die onzekerheid te leven. Als je je dan ook niet gehoord voelt, betekent dat groot, onnodig leed’, zegt Van Barneveld.

Het gebrek aan kennis en niet goed nadenken over de levens van vrouwen, zorgt voor ‘ondoelmatige zorg’, vertelt Bussemaker. Ze pleit ervoor om meer integraal, ofwel holistisch, te kijken. ‘Waarbij ook de hormonen in wisselwerking met de rest van het lichaam worden gezien. Het maakt het complexer en misschien lastiger omdat er minder makkelijk meteen een pil kan worden gegeven. Maar het leidt uiteindelijk tot een beter resultaat en passende zorg. Alleen moeten we dan goed en diep luisteren naar de verhalen van mensen. Zoals de helaas overleden apotheker Sonja Keizers bepleitte: eerst praten, dan pas pillen’. 

Gezondheidsproblemen bespreken

Meer aandacht voor vrouwengezondheid is een taak voor de samenleving. Op het werk voelen veel vrouwen zich niet comfortabel om gezondheidsproblemen te bespreken. Van Barneveld, die lang directeur-bestuurder van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten was, herkent het. ‘Het kan aan beide kanten, zowel voor de vrouw als de organisatie, een ongemakkelijk gevoel geven om gezondheidsproblemen te bespreken. Toch moeten we leren om er oprecht aandacht aan te geven. Het is niet de taak van vrouwen, maar van de organisaties om te zorgen dat het ongemakkelijke gevoel verdwijnt en gezondheidskwesties vanzelfsprekend bespreekbaar worden.’

Zelfs op school is er veel schroom, terwijl de gevolgen zo groot zijn. ‘Jonge vrouwen hebben soms zulke hevige menstruatiebloedingen dat ze schooldagen missen. Het is een gezondheidsprobleem dat hun hele leven beïnvloedt’, legt Bussemaker uit. Van Barneveld: ‘We moeten beleid ontwikkelen en een cultuur creëren die het taboe doorbreekt zodat er meer openheid komt en het gemakkelijker wordt voor vrouwen om erover te praten.’

Winst voor de maatschappij

Het doel is dat de gezondheid van vrouwen verbetert, er meer naar hen geluisterd wordt en de kwaliteit van leven groter wordt. ‘Dat is onze intrinsieke drijfveer’, zegt Bussemaker. ‘Want vrouwen leven wel langer, maar ze leven minder lang in goede gezondheid.’ Investeren in vrouwengezondheid levert ook de maatschappij veel op. In de zorg is 70 à 75 procent van het personeel vrouw. Het ziekteverzuim is behoorlijk hoog. ‘In tijden van grote personeelsschaarste is het bizar dat vrouwen nu thuiszitten omdat ze niet goed gehoord worden in de zorg,’ stelt Bussemaker. Van Barneveld is het met haar eens: ‘Als vrouwen minder vaak uitvallen, kan dat de personeelsschaarste in de zorg tegengaan.’

Er zijn organisaties die al actie hebben genomen, vertelt Van Barneveld. Het Amsterdam UMC bijvoorbeeld, heeft een poli voor vrouwspecifieke aandoeningen voor hun eigen werknemers opgezet. ‘Het is daarmee een echte voorloper. Vanuit de Raad van Bestuur wordt erin geïnvesteerd. Vrijwel alles wat je doet om te voorkomen dat medewerkers door ziekteverzuim uitvallen, is kosteneffectief’, stelt Van Barneveld.

Nationale Werkagenda Vrouwengezondheid

Het onderzoek benadrukt het belang van de Nationale Werkagenda Vrouwengezondheid. Deze is opgesteld door ZonMw, in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, samen met een grote groep betrokkenen. De agenda geeft richting aan structurele verbetering van de gezondheid van vrouwen en meiden.

Alle partijen moeten aan de slag

De commissievoorzitters vinden dat alle partijen aan de slag moeten met de uitkomsten van de consultatie - van de politiek, ministeries, de zorg, werkgeversorganisaties, vakbonden tot medische opleidingen en onderwijsinstellingen. Bussemaker: ‘We kunnen allemaal een stap in de goede richting zetten. Het hoeft niet ingewikkeld te zijn. Ik hoop dat iedereen de noodzaak ziet om in te zetten op betere vrouwengezondheid. Want aansluiten bij de zorgbehoeften van de helft van de bevolking, dat is essentieel.’