VSV’s: verbeteren van kwaliteit en samenwerking
In Nederland zijn 65 Verloskundige Samenwerkingsverbanden (VSV’s) waarin verloskundigen, gynaecologen en kraamverzorgenden samenwerken. Met subsidie werken de VSV’s momenteel aan een professionaliseringsslag. Op 6 november 2026 kwamen zij bijeen op het VSV-symposium om kennis en ervaring uit te wisselen. Wat zijn de geleerde lessen tot nu toe?
___________________________________________________________________________________________________
Samen sterker: ZonMw verbindt VSV’s op symposium
Vertragen, soms juist versnellen, de tijd nemen, terugblikken en vooruitkijken. Voor een prettige zwangerschap, geboorte en kraamtijd is een wisseling in het tempo een vereiste. Maar op het ZonMw-symposium voor alle 65 verloskundige samenwerkingsverbanden, kijken we niet op de klok en staan we even stil. Zodat we kunnen ontmoeten, leren en elkaar inspireren.
Wees ook trots op wat er al is. Goed hoor, al die initiatieven, maar vergeet niet te koesteren wat je al hebt.
Compliment
Met afvaardiging vanuit heel Nederland, ook verre reizigers vanuit Zeeland, Limburg, Groningen en Friesland, is de grote zaal in de Marienhof in Amersfoort goed gevuld. Na een mooi compliment van dagvoorzitter Jaap de Graaf, ‘bij de thuisbevalling van mijn derde kleinkind, heel kort geleden, zag ik maar weer eens dat jullie werk écht ergens over gaat,’ start het symposium met een paneldiscussie.
Erkenning
Annika van Reeken, coördinator bij VSV Rijn & Bollen, Ineke Slootweg van de Federatie van VSV’s en Dorine Veldhuyzen, commissielid ZonMw, gaan in gesprek over het subsidietraject dat alle VSV’s hebben doorlopen. ‘Hoe komt het dat we dit allemaal gratis doen, naast ons reguliere werk?’ begint Dorine. ‘”Dit verdient toch vaste financiering?” Bij VWS kwam de realisatie dat dit dé vragen waren vanuit de VSV’s. Er werd 10 jaar lang veel van hen gevraagd, terwijl iedereen op vrijwillige basis het vuur uit de sloffen liep. Het subsidietraject en de daaropvolgende vaste bekostiging vormt een erkenning: daarmee wordt het harde werken serieus genomen.’
Socratische besluitvorming
Annika: ‘Toen wij bij VSV Rijn & Bollen aan de slag gingen met de subsidie zijn we ons eerst gaan richten op het bouwen aan een organisatiestructuur waarin gelijkwaardige besluitvorming is geïntegreerd. We proberen dat te borgen met socratische besluitvorming, zodat we op regelmatige basis blijven inchecken bij de leden. Een volgende grote uitdaging voor VSV’s is welke stappen we nu moeten zetten zodat de kwaliteitsverbetering van de geboortezorg ook daadwerkelijk aan het bed gemerkt wordt.’
Om te verbeteren en te versterken, moet je eerst vertragen. Niet gelijk meters maken en leveren, maar eerst iedereen in dezelfde trein, dezelfde richting op en dan pas vertrekken.
Wat werkt wel en niet?
‘Daarin heeft de Federatie een belangrijke rol,’ vervolgt Ineke. ‘Wij houden in de gaten wat er speelt binnen de VSV’s, en tegelijk monitoren we landelijke ontwikkelingen waar we ook invloed op kunnen uitoefenen. Zo brengen we beide kanten bij elkaar. Daarnaast blijven we ook delen wat er heeft gewerkt en wat niet. En vooral: wat kunnen we daarvan leren? Het kost tijd, energie en volharding om tot een lerend netwerk te komen, maar samen kunnen we dit.’
Lerend netwerk
Dorine: ‘In een netwerk kan je als groep veel van elkaar leren. Als geheel vraag je je af: “Hoe willen wij het doen? En hoe bereiken we ons doel?” Onderweg naar dat doel, leer je met en van elkaar; zo kom je tot een lerend netwerk. Ik realiseer me dat het moeilijk is om daar echt te komen. Dus ook al voelt het voor sommigen nog als een moetje, toch zou ik iedereen willen vragen om hiervoor te gaan.’
Capaciteitstekort
Annika: ‘We hebben de basis nu goed staan, dus nu komt het vervolg: hoe gaan we de slag naar de inhoud maken? Wat gaan we precies doen, op de korte en lange termijn?’ ‘Bij de Federatie zien we dat de inhoudelijke plannen van alle VSV’s natuurlijk altijd op een of andere manier weer met het capaciteitstekort te maken krijgen,’ vult Ineke aan. ‘Dus daar ligt voor de Federatie een behoorlijke uitdaging: hoe houden we de geboortezorg voor iedereen beschikbaar?’
Denk aan de achterban! Als ketenregisseur of coördinator ben je geneigd veel zelf te doen, “iedereen is al zo druk”, maar juist dan verlies je betrokkenheid en draagvlak.
Even geduld a.u.b.
‘Mag ik daarop aanhaken?’ vraagt Dorine. ‘Ik geloof dat gelijkwaardigheid een sleutelwoord is, iets wat ik alle VSV’s ook toewens. Om vanuit die gelijkwaardigheid verder te ontwikkelen naar netwerken die zich gezamenlijk verbonden voelen voor een gezonde start van ieder kind. En tegelijk hoop ik dat het ministerie van VWS, die vandaag helaas niet aanwezig kon zijn, beter naar onze unieke geboortezorg kijkt en daar trots op is.’ ‘Wat ik VWS ook wil meegeven,’ vult Ineke aan, ‘probeer wat meer geduld te hebben. Als we dingen willen uitproberen, moet er niet te snel gevraagd worden wat het precies oplevert. Teveel in KPI’s blijven hangen, nodigt niet uit tot verandering.’ ‘Precies,’ besluit Annika. ‘En wat meer bottom-up in plaats van top-down. Blijf luisteren naar het veld, daar zit de kennis!’
___________________________________________________________________________________________________
Projectleiders aan het woord
We vroegen aan 4 projectleiders hoe het de afgelopen tijd is gegaan. We spraken IGO Jij Wij, VSV Zorg die bevalt, VSV Samen Nijmegen en VSV Geboortezorg Boxmeer. Met als centrale vraag: ‘Wat is jullie belangrijkste inzicht?’.
___________________________________________________________________________________________________
Gehoord tijdens het speeddaten
De VSV’s zijn al een tijdje aan de slag met de stimuleringssubsidie (2024-2027). Er zijn al veel stappen gezet in het professionaliseren van de VSV’s, bijvoorbeeld door het verbeteren van structuur, organisatie, coördinatie, communicatie en kwaliteit.
Tijdens het VSV-symposium was er volop gelegenheid om nieuwe kennis en ideeën uit te wisselen. Dat deden de VSV-afgevaardigden bijvoorbeeld tijdens de speeddates. Een greep uit wat we hoorden:
‘Als je het stapje voor stapje aanpakt, kun je meer dan je denkt.’
‘In het begin hadden we grootse plannen. En dan is het juist goed om soms even stil te staan en te kijken wat er al goed gaat. Vergeet je dat, dan kan je enorm gedemotiveerd raken.’
‘Met de onderbezetting kwam de deadline sneller dan we aankonden. Toen hebben we geleerd om het wiel niet opnieuw uit te vinden en goed te kijken hoe anderen het deden.’
‘Kom geregeld van je eigen eiland af! Zoek andere coördinatoren op en leer van elkaar.
‘Soms is goed, goed genoeg.’
‘Het is een enorm cliché, maar samen kom je écht verder.’
‘De achterban betrekken is essentieel, maar gaat er nooit voor zorgen dat iedereen het 100% met elkaar eens is. We vertegenwoordigen 180 verloskundigen, natuurlijk zijn er altijd wel een paar die blijven mopperen.’
Geleerde lessen in een boekje
In dit boekje tref je een overzicht van alle VSV’s in Nederland. Hoe zijn ze verspreid over Nederland en op welke websites kun je meer informatie vinden? Er wordt beschreven op welke activiteiten VSV’s trots zijn én geleerde lessen worden gedeeld. De verhalen laten zien hoe samenwerking kan leiden tot nieuwe perspectieven en hoe uitdagingen kunnen groeien tot kansen. En dankzij dit boekje is het ook na het symposium mogelijk voor de VSV’s om elkaar nog eens op te zoeken.
___________________________________________________________________________________________________
De Federatie verenigt de stem van alle VSV’s
Ze zijn een optelsom van een frisse, kundige blik en de expertise van jarenlange ervaring: Tamara Morgenstern en Marije Droogendijk van de Federatie van VSV’s. Zij vertegenwoordigen landelijk de stem van de VSV’s, komen op voor de belangen ervan, ondersteunen waar nodig en onderzoeken waardevolle ideeën en kansen voor de praktijk.
Marije is sterk verbonden aan de Federatie van VSV’s: ‘Als verloskundige ben ik als bestuurder een VSV ingerold en heb zo gaandeweg het bestuursvak geleerd. Toen merkte ik met een aantal collega’s dat er niemand was die voor de belangen van de VSV’s opkwam. Met dat vleugje recalcitrantie is onder leiding van Eric Hallensleben de Federatie ontstaan. We begonnen in 2017 als vereniging en vanaf 2022 ben ik als voorzitter het opstarttraject ingedoken om de Federatie te laten groeien tot waar hij nu staat. Dus ja, het is wel een beetje mijn kindje.’
De Federatie is met een vleugje recalcitrantie ontstaan.
Kleine kinderen worden groot
En zoals alle kleine kinderen groot worden, werd ook de Federatie een serieuze organisatie. Met de vaste bekostiging geregeld, werd het eerste personeelslid gevonden in Tamara die als directeur aan de slag is gegaan. ‘Marije is er vanaf het begin, ik sluit nu aan bij het vervolg, het verder uitbouwen van de Federatie,’ begint Tamara. ‘Ik kijk er ontzettend naar uit dat te gaan doen; mensen die in de geboortezorg werken, hebben zo’n drive en plezier, dat werkt aanstekelijk.’
Gezamenlijke prestatie
‘Feit is,’ vervolgt Marije, ‘dat als je regionaal goed samenwerkt, dat de uitkomsten van de zorg ten goede komt. Dat is dus de basis van de VSV’s. Via de Federatie kunnen we best practices delen, maar ook ondersteunen en richting geven bij het uitwerken ervan. Ik hoop dat de VSV’s en hun coördinatoren ook de ondersteuning van de Federatie hebben gemerkt in het subsidie-aanvraag traject. We zijn er heel trots op dat dit bij iedereen is gelukt, want makkelijk was het niet; iedereen moest het naast het werk erbij doen. Dankzij ieders doorzettingsvermogen is vanaf 2027 de vaste bekostiging vanuit de zorgverzekeraars geregeld.’
Blij met subsidie van ZonMw
‘We waren heel blij dat de stimuleringssubsidie van ZonMw werd toegekend,’ zegt Marije. ‘Dit was een eerste stap na het vaststellen van het basiskader. Dankzij de subsidie konden VSV's laten zien dat er met middelen nog meer stappen gezet konden worden. De inzet van VSV's was er altijd al, maar nu kreeg men de kans om door te ontwikkelen en dan gericht op 4 thema's. Dit heeft de VSV's de afgelopen 2 jaar vertrouwen gegeven en ook inzicht in wat er goed gaat, en waar nog kansen liggen.’
Lerend systeem
Tamara: ‘De structurele bekostiging is een nieuw startpunt. Nu kan elke VSV verder doorontwikkelen op inhoudelijke punten die zij belangrijk vinden. En er is ruimte om nieuwe initiatieven en ideeën te onderzoeken.’ Marije: ‘Er is een lerend systeem ontstaan, dat zich nu verder kan ontwikkelen. Wat werkt wel en wat niet, welke succesformules zijn ook toe te passen in andere regio’s? En de herkenning is ook winst; we leren ook van elkaars frustraties. Het betrekken van de achterban bijvoorbeeld, we zien bij alle VSV’s dat dat ingewikkeld is. En dat het netwerk an sich constant onderhoud nodig heeft. Niet dat het er staat en we nu achterover kunnen gaan leunen.’
We leren ook van elkaars frustraties.
Onze droom voor de geboortezorg
‘Door een enorme gezamenlijke prestatie, is deze mijlpaal behaald,’ zegt Tamara voortvarend. ‘Nu gaan we verder met een langetermijnvisie om de geboortezorg samen nóg beter te maken. ‘Waar ik in 2017 van droomde, is gelukt,’ besluit Marije. ‘10 jaar later is de vaste bekostiging er. Nu kunnen we vooruit kijken, doorbouwen én natuurlijk blijven doordromen.’
___________________________________________________________________________________________________
VSV’s onder de wetenschappelijke loep van Jolanda Liebregts
Ze had diverse professies binnen de geboortezorg en soms dacht ze: 'Waarom doen we het niet anders?' Jolanda Liebregts verzorgt de lezing tijdens het VSV symposium en trapt af met deze, voor velen, zo herkenbare vraag. Gevolgd door een eerlijk antwoord: 'Omdat we heel vaak niet de juiste ideeën hebben hóe het anders kan.'
Hoe werkt een netwerk?
Met de ervaring van een verloskundige, bestuurder en psycholoog doet Jolanda Liebregts nu, dankzij ZonMw, promotieonderzoek naar de organisatie van integrale geboortezorg. ‘In de wetenschap worden netwerken onderzocht,’ begint Jolanda. ‘Een paar inzichten hieruit: vertrouwen is de basis, het afgesproken doel bepaalt hoe het netwerk is georganiseerd, de omvang vraagt om passende sturing en netwerkcompetenties zijn een vak apart. Wat betreft ons netwerk, de integrale geboortezorg, zijn bijna alle afgevaardigden vandaag aanwezig: (klinisch) verloskundigen, gynaecologen, kinderartsen, kraamzorgprofessionals, coördinatoren, bestuurders, beleidsmakers, financiers en cliëntvertegenwoordigers. En met deze opsomming zie je meteen ook de uitdaging van een VSV: het vraagt om een samenwerking van uiteenlopende disciplines.’
One size fits all?
‘De VSV’s verschillen best van elkaar,’ vervolgt Jolanda. ‘Is dat erg? Nee, want ik zie netwerken een beetje als volkstuintjes. Wat in de ene regio voluit groeit, wil in de andere regio maar niet wortelen. Er is geen one size fits all, de aanpak pas je aan op jouw regio. En of iets werkt? Zullen we dat bepalen aan de hand van meer dan alleen cijfers? Tenslotte: niet alles wat telt, is te tellen… Dus laten we tellen én vertellen. Bijvoorbeeld ook ervaringen meenemen als uitkomstmaat en delen waarom iets in de ene regio gelukt is. Want uiteindelijk denk ik dat inderdaad óók de overheid, gemeentes en ZonMw bepalen wat goed is, maar degenen die echt bepalen of we het goed doen zijn natuurlijk onze cliënten.’
De stem van de cliënt
‘Een netwerkbestuur waar ook cliënten deel van uitmaken, is zogezegd een goed idee,’ vervolgt Jolanda. ‘Maar, dat voor elkaar krijgen is allerminst makkelijk. In 2 van 66 onderzochte netwerken zitten er cliënten in het bestuur.’ Hoe je het vormgeeft om cliënten mee te laten denken in een VSV, daarmee kunnen wij helpen,’ klinkt het vanuit de zaal. “Mail naar geboortezorg@patientenfederatie.nl voor meer informatie.’
Is het vol te houden?
Wat de VSV’s overeenkomstig hebben: er wordt vooral gestuurd op het organiseren van de samenwerking, minder op de gewenste ervaringen en uitkomsten voor moeder en kind. En die andere gemene deler: we hebben allemaal te maken met een capaciteitsprobleem. En in de gehele zorg houden we vast aan steeds diezelfde oplossing: met minder mensen meer doen. Maar de vraag is: “Is dat vol te houden?” Ik zie het netwerk als een schakel tussen beleid en praktijk waardoor het een belangrijke bijdrage kan leveren aan het anders denken, doen en organiseren van de (transitie binnen de) geboortezorg. Maar pas op: het netwerk kan dit niet alleen; zorgverleners hebben niet de macht om financiering en beleid aan te passen.’
Geen tijd over
‘Daarom wil ik besluiten met de vraag: “Werkt het eigenlijk wel zoals we het doen?” Ondanks de werkdruk en het personeelstekort dat jullie allemaal ervaren, wordt er weinig aanstalten gemaakt om het systeem te veranderen. Heeft dat misschien te maken met ons grote zorghart? Dat de oplossing altijd wordt neergelegd bij de zorgverleners? En dat die dan altijd in dezelfde oplossing schieten: nóg harder werken. Misschien is het tijd dat we de omgeving aanspreken die ons dit laat doen. En dus beleidsmakers verantwoordelijk maken voor die verandering van het systeem en de zorgverleners gewoon hun zorgtaken laten uitvoeren. Want 1 ding is zeker: zorgverleners hebben echt geen tijd om dat er ook nog bij te doen…’
___________________________________________________________________________________________________
Aan het werk in de workshops
Verandering in de praktijk: hoe ziet dat eruit? 3 workshops inspireerden de deelnemers van het VSV-symposium om wellicht ook voor hun regio in nieuwe oplossingen te denken.
Workshop 1: Zorgverschuiving in de geboortezorg
door Iris Lensveld, Marleen van Gelder en Eveline van der Leeuw
Verloskundigenpost | In deze workshop werden 2 experimenten besproken. Regio Rotterdam Noord deed een NZA-experiment met een Verloskundigenpost, direct naast het Franciscus Gasthuis. Hier kunnen vrouwen terecht met klachten als bloedverlies, buikpijn, ongerustheid, jeuk, PE-klachten, minder leven, hypertensie en zwangerschap op een onbekende locatie. In meer dan 80% van de gevallen was zorg door de verloskundige op de verloskundigenpost genoeg en was er geen beoordeling door de tweede lijn nodig. De capaciteitswinst was merkbaar in de eerste en tweede lijn, waarmee het experiment positief werd afgerond. Ook is de reguliere bekostiging geregeld.
Hoe hou je meer baringen in de 1e lijn? Het tweede experiment ging over natale substitutie. Uitgangspunt was om meer baringen in de eerste lijn te houden, met gelijke of lagere kosten en zonder in te boeten op kwaliteit en beschikbaarheid van acute zorg. En ook dit experiment was succesvol: cliënten zijn tevreden, de capaciteitswinst voor de tweede lijn is 5,5 uur per bevalling en de kostenbesparing € 169 per bevalling.
Zou dit ook bij jou kunnen werken? Aan de hand van 2 casussen gingen groepjes, vanuit verschillende rollen als cliënt, verloskundige, verpleegkundige, kraamverzorgende en gynaecoloog bespreken of de 2 zorgverschuif-experimenten ook in hun regio zou kunnen werken.
Een verloskundigenpost is een mooie oplossing voor het capaciteitstekort, maar lastig voor patiënten die het vervoer ernaartoe niet kunnen betalen. En soms signaleer je met een thuisbezoek problemen die je anders niet zou signaleren.
Workshop 2: Rollen en taken in een netwerksamenwerking
door Eefje Verhoof en Sabine Doevendans van CommonEye
Samenwerken is niet vanzelfsprekend | Samenwerken is nodig, maar gaat niet vanzelf. Want ook al denk je dat je hetzelfde doel voor ogen hebt, iedereen kijkt vanuit een eigen perspectief. Dat blijkt meteen uit een opdracht waarbij deelnemers met hun rug naar elkaar toe hetzelfde vouwblaadje moeten vouwen. Het resultaat? Geen enkel blaadje is hetzelfde. Een mooie illustratie van hoe gemakkelijk spraakverwarring en verschil in interpretatie ontstaan.
Eerst het fundament | Een netwerk is voortdurend in beweging. Er komen partijen bij, mensen vertrekken en belangen veranderen. Daarom is het belangrijk om regelmatig stil te staan bij de vraag: wie zijn we samen, waar doen we het voor en wat willen we bereiken? Pas als daarover overeenstemming is, kun je afspraken maken over rollen, taken en verantwoordelijkheden. En minstens zo belangrijk: hoe houden we onze samenwerking goed?
Maak ruimte voor het gesprek | Dat blijkt herkenbaar voor de deelnemers. Zo worstelen VSV’s met de vraag hoe ze moeten omgaan met de verwachtingen van zorgverzekeraars, de druk van het basiskader en het risico dat de bestuurlijke organisatie belangrijker wordt dan de kwaliteit van zorg. Ook blijkt het lastig om afspraken vast te houden en verschillende belangen echt bespreekbaar te maken. ‘Maak ruimte voor het gesprek,’ adviseert Eefje daarom. ‘Bespreek niet alleen wat je vindt, maar vooral waarom iets voor jou belangrijk is. Blijf in contact, ook als belangen botsen. Het lijkt misschien alsof je daarmee vertraagt, maar juist door aandacht te besteden aan het samenwerkingsfundament, kun je daarna verder.’
Start slow, to go fast!
Workshop 3: Grootstedelijke en regionale samenwerking
door Carolien Fledderus van CommonEye
Iedereen kijkt anders | Samenwerken binnen een VSV is een uitdaging, maar hoe doe je dat ook nog eens tussen verschillende VSV’s? De deelnemers ontdekken tijdens deze workshop dat samenwerken vanuit wederzijdse afhankelijkheid niet vanzelfsprekend is. Iedereen brengt een eigen organisatie, cultuur en belangen mee. En soms geldt: als het stroef loopt met een ander, ligt dat misschien niet aan die ander, maar aan het systeem waar diegene uit komt.
5 cadeautjes | De complexiteit van netwerksamenwerking kent volgens de workshopleiders 5 ‘cadeautjes’: wederzijdse afhankelijkheid, diversiteit, spraakverwarring, een onduidelijk machtscentrum en gesplitste loyaliteit. Vooral dat laatste is herkenbaar: met het ene been sta je in de samenwerking, met het andere in je eigen organisatie. Ook blijkt dat woorden als ‘kwaliteit verbeteren’ niet voor iedereen hetzelfde betekenen. Juist daarom is het belangrijk om belangen en verwachtingen expliciet op tafel te leggen. Wat heb ik nodig en wat kan ik bijdragen?
Blijven reflecteren | Hoe houd je zo’n samenwerking vitaal? Daarvoor worden 5 perspectieven aangereikt: werk aan een gezamenlijke ambitie, doe recht aan ieders belangen, investeer in persoonlijke relaties, organiseer de samenwerking professioneel en zorg voor een betekenisvol proces. Vooral dat laatste vraagt aandacht. Een van de deelnemers vertelt dat er door de drukte rondom de structurele bekostiging weinig ruimte was om te reflecteren. Achteraf bleek dat juist een gemis.
De belangrijkste les: maak regelmatig tijd om samen te kijken hoe de samenwerking verloopt. Juist ook als het goed gaat!
Door te blijven leren en reflecteren, ontdek je wat er nodig is om samen verder te komen.
___________________________________________________________________________________________________
Hoe was jouw dag?
Na al dat genetwerk, geluister en gepraat, is het tijd om te genieten. En dat deden we samen met Merijn Ruis: psycholoog/positivo/gitarist. ‘Maak eens een praatje met een onbekende en kijk wat er gebeurt,’ is zijn opdracht aan ons.
Zijn ervaringen met het experiment om zomaar op iemand af te stappen en haar of hem te vragen: ‘Hoe was jouw dag?’ deelde hij met de aanwezigen en bezorgde iedereen kippenvel. Want de wetenschap dat je jezelf én een ander een goed gevoel geeft met zoiets simpels als een praatje, gaf alle deelnemers een bak energie om de spits in te duiken.
Heb jij in de trein naar huis nog een praatje gemaakt?
___________________________________________________________________________________________________
ZonMw-programma Versterking Verloskundige Samenwerkingsverbanden
In Nederland zijn er 65 Verloskundige Samenwerkingsverbanden (VSV's), verdeeld over 9 regio’s. Dat zijn regionale netwerken waarin organisaties van verloskundig zorgverleners, regionaal actieve kraamzorgorganisaties en andere regionale geboortezorg professionals samen werken aan het (kwaliteits)beleid over de uitvoering van zorg rond zwangerschap en geboorte.
Met stimuleringssubsidie uit ons ZonMw-programma zijn de VSV’s momenteel bezig met een professionaliseringsslag op structuur, organisatie, coördinatie, communicatie en kwaliteit. De VSV's moeten namelijk voldoen aan het basiskader VSV's en zo doende sterk(er) staan in kwaliteit en samenwerking. Zo worden ze als het ware 'klaar gestoomd', om per 1 januari 2027 structureel bekostigd te worden vanuit de zorgverzekeraars.
Meer weten?
Kijk op www.zonmw.nl/vsv voor meer informatie of neem contact met ons op via versterkingvsv@zonmw.nl.