Passende onderzoeksmethoden naar leefstijlinterventies in de zorg

In het veld zijn de meningen verdeeld of deze methode wel passend is in het geval van leefstijlinterventies in de zorg. Graag delen we de resultaten van een verkenning op het gebied van passende onderzoeksmethoden. 

Rapport over verkenning, wenselijkheid en toepasbaarheid van methoden 

In opdracht van ZonMw heeft het RIVM geïnventariseerd welke onderzoeksmethodiek en uitkomstmaten zijn toegepast in 29 ZonMw-projecten op het gebied van leefstijl in de zorg. In 19 projecten werd een RCT uitgevoerd, in 7 projecten een variant op een RCT. In 2 projecten werd een cohortonderzoek uitgevoerd en in 1 project een matched cohortonderzoek. Ook is literatuuronderzoek gedaan en is het RIVM met het veld in gesprek gegaan over passend onderzoek en passend bewijs.

Belangrijke inzichten:

• Kies voor een onderzoeksmethode die passend bewijs levert voor het resultaat dat u voor ogen heeft.
• Een RCT wordt vaak gekozen, maar deze methode kent ook zijn beperkingen in het geval van leefstijlinterventies. Een alternatief of een combinatie van methoden kan dan soms passender zijn.
• Binnen de ontwikkeling van klinische richtlijnen en bij het nemen van vergoedingsbeslissingen blijft een RCT belangrijk voor passend bewijs. 

De resultaten uit RIVM-onderzoek benadrukken vooral dat het belangrijk is om -voordat u een onderzoeksmethode kiest- goed te kijken naar wat u wilt bereiken met uw resultaten. Zorg ervoor dat u ten eerste goed in beeld heeft welke resultaten u verwacht en waar deze moeten landen. Ga in gesprek met de betrokken instanties en bespreek wat nodig is aan passend bewijs. Wilt u dat uw resultaat landt in richtlijnen? Dan gaat u bijvoorbeeld in gesprek met een kennisinstituut, zoals het kennisinstituut van de Federatie van Medisch Specialisten (FMS). Wilt u dat uw resultaat landt in het verzekerd pakket en gaat het dus om vergoedingsbeslissingen? Dan gaat u in gesprek met Zorginstituut Nederland. Bedenk daarna met welke onderzoeksmethode u het passende bewijs kunt opleveren. Met deze stappen zorgt u ervoor dat u de impact krijgt die u met uw onderzoek wilt hebben. 

In de medische wereld wordt een RCT gezien als ‘de gouden standaard’ bij effectiviteitsonderzoek. Ook  onderzoek naar leefstijlinterventies in de zorg wordt vaak gedaan aan de hand van een RCT. In de verkenning gaven projectleiders aan dat ze voor een RCT gekozen hadden om robuust bewijs te leveren, om causaliteit aan te kunnen tonen, omdat de RCT als ‘gouden standaard’ wordt gezien, om de vergelijkbaarheid met andere onderzoeken te vergroten of om te voldoen aan verwachtingen van referenten en onderzoekfinanciers.

Een RCT is als methode vaak passend maar kent ook zijn beperkingen. Komt het aan op leefstijl, dan komt u in een complex veld waar randomisatie niet altijd optimaal is. Het is dan soms lastig om de experimentele groep en controlegroep helemaal vergelijkbaar te maken, zodat de onderzoeksresultaten daadwerkelijk toe te schrijven zijn aan de interventie. Leefstijlinterventies zijn vaak ingewikkeld en bestaan uit meerdere werkzame onderdelen wat standaardisatie en implementatie moeilijk maakt. Daarnaast heeft u bij leefstijl te maken met motivatie, gedrag en omgeving. Ook vinden mensen gedragsverandering moeilijk en kan het lang duren voordat blijvende gedragsverandering is behaald.

In het veld zijn de meningen verdeeld over passend bewijs voor leefstijlinterventies in de zorg. Sommige partijen wijzen op de voordelen van RCT’s, zoals specificiteit en interne validiteit. Andere partijen wijzen op de beperkingen van RCT’s voor leefstijlveranderingen en schuiven hiermee juist quasi-experimentele en observationele onderzoeksopzetten naar voren. 

Bij onderzoek naar leefstijlinterventies in de zorg kunt u ook denken aan alternatieven voor een RCT. Denk aan een quasi-experimentele onderzoeksopzet, zoals voor-na studies, stepped wedge en matched cohortstudies. Mocht een (quasi-)experimentele onderzoeksopzet (nog) niet haalbaar of wenselijk zijn, dan kunt u ook een observationele onderzoeksopzet overwegen, zoals een cohortstudie. Een combinatie van verschillende onderzoeksopzetten kan leiden tot sterker bewijs (triangulatie).

Houd bij uw overweging wel in gedachten dat een RCT belangrijk blijft voor passend bewijs binnen de ontwikkeling van klinische richtlijnen en bij het nemen van vergoedingsbeslissingen.  

ZonMw wil natuurlijk dat het onderzoek dat we financieren goed aansluit op wat gebruikers in het veld nodig hebben. En dat onderzoekers een weloverwogen beslissing nemen over een onderzoeksmethode.

Daarom gaan we bij eventuele nieuwe programma’s rond (kosten)effectiviteit bij leefstijlinterventies duidelijker aangeven wat het doel is van de oproep. Denk aan het laten landen van resultaten in richtlijnen, in vergoede zorg of op een andere plek. We gaan onderzoekers nog meer stimuleren om bij hun keuze voor een onderzoeksmethode rekening te houden met de (eind)gebruikers en wat er voor nodig is om hen de onderzoeksresultaten te laten gebruiken.

Ook zullen we (waar nodig en mogelijk) het initiatief nemen om projecten al in een vroeg stadium te verbinden met organisaties zoals het Zorginstituut of een van de kennisinstituten. Projectleiders kunnen met hen in gesprek over wat voor passend bewijs nodig is en welke onderzoeksmethoden daar op aansluiten. Zo stimuleren we projecten om het gesprek over passend bewijs tijdig op te starten. En ook voorkomen we zo dat verschillende projecten afzonderlijk van elkaar bij hen aankloppen. 

Wilt u verschillende onderzoeksmethoden verkennen? Ontdek er meer over:

• De handreiking Onderzoeksmethoden van leefstijlinterventies in de zorg van de Coalitie Leefstijl in de Zorg biedt een keuzehulp voor de optimale methode voor evaluatie van de effectiviteit van interventies.
• De wegwijzer Leefstijlinterventies: van initiatief naar basisverzekering van het Zorginstituut 
  geeft een verduidelijking van begrippen en processen uit de wet- en regelgeving die van belang zijn voor preventie binnen de basisverzekering.
• Het rapport Methodologie voor onderzoek naar leefstijl in de zorg van ZonMw toont een verkenning en vertelt over de wenselijkheid en toepasbaarheid van onderzoeksmethoden naar leefstijlinterventies in de huidige zorgpraktijk.

Met subsidie van ZonMw lopen meer dan 35 projecten op het gebied van (kosten)effectiviteit en implementatie van leefstijlinterventies in de curatieve zorg. De projecten focussen op het herstel of op het verminderen van ziekteklachten van patiënten met chronische ziekten. Denk aan leefstijlfactoren als voeding en beweging, maar ook slaap, stress en zingeving.

In ons subsidieprogramma Leefstijl in de Zorg werken we nauw samen met de coalitie Leefstijl in de Zorg. Want programmeren voor de praktijk vraagt om samenwerken met beleid en praktijk. Het doel van de coalitie is het vergroten van de inzet op gezonde leefstijl door zorgprofessionals en patiënten zelf, en de (kennis)versnippering in het veld te verkleinen.