ZonMw financiert gezondheidsonderzoek en innovatie en stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis. Daarbij zoeken we naar vernieuwing in combinatie met kwaliteit. Aandacht voor sekse en gender in de inhoud van onderzoek en innovatie zorgt voor een hogere kwaliteit van onderzoek én beter toepasbare projectresultaten. Het is bovendien noodzakelijk om tot generaliseerbaarheid van uitkomsten te komen. 

Om onderzoekers te ondersteunen bij het integreren van sekse en gender in hun onderzoek, hebben we een FAQ samengesteld op basis van de checklists van Institute of Gender and Health, van The Canadian Institutes of Health Research en Gendered Innovations van Stanford University. 

Veelgestelde vragen

Definities

Wat is sekse?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Sekse verwijst naar een set van biologische eigenschappen van mensen en dieren. Het wordt vooral geassocieerd met fysieke en fysiologische kenmerken, waaronder chromosomen, gen-expressie, hormoonniveaus en -functies, en reproductieve/seksuele anatomie. Sekse wordt over het algemeen onderverdeeld in man of vrouw, maar er is een variatie in de biologische eigenschappen die sekse omvatten en hoe die aspecten tot uiting komen.

Wat is gender?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Gender verwijst naar de sociaal geconstrueerde rollen, gedrag, uitingen en identiteiten van meisjes, vrouwen, jongens, mannen en genderdiverse mensen. Het beïnvloedt hoe mensen zichzelf en anderen zien, hoe zij zich gedragen en met elkaar omgaan, en de verdeling van macht en middelen in een samenleving. Gender wordt over het algemeen neergezet als een binair concept (mannelijk en vrouwelijk), maar er is een grote verscheidenheid in hoe individuele mensen en groepen gender begrijpen, ervaren en uiten.

Probleemstelling

Hoe bepaal ik of aandacht voor sekse en/of gender relevant is voor het onderzoeksonderwerp in mijn aanvraag?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
  • Sekse kan relevant zijn wanneer binnen het project gewerkt wordt met cellen, weefsels, proefdieren of mensen. Gender is waarschijnlijk relevant wanneer het een project met mensen betreft.
  • Ga aan de hand van een literatuurstudie na wat de huidige kennis is over (mogelijke) verschillen tussen mannen en vrouwen binnen uw onderzoeksonderwerp. Zijn er bijvoorbeeld verschillen in prevalentie of incidentie op basis van sekse of gender? Zijn er verschillen bekend in de risicofactoren voor een ziekte of aandoening, of hoe een ziekte of aandoening zich manifesteert en/of verloopt? Reageren mannen of vrouwen anders op een behandeling?
  • Beschrijf in de probleemstelling bekende verschillen tussen mannen en vrouwen en of deze verschillen een biologische (seksegerelateerde) basis hebben en/of gerelateerd zijn aan sociaal-culturele (gender)factoren. Beschrijf óók wanneer uit de literatuur blijkt dat er bewezen géén sekse en/of gender-gerelateerd verschil is op uw onderzoeksonderwerp.
  • Let er op dat verschillen binnen groepen mannen of vrouwen (bijv. leeftijd, etniciteit of opleidingsniveau) ook belangrijk kunnen zijn om rekening mee te houden binnen uw onderzoeksonderwerp.
Wanneer hoef ik geen rekening te houden met sekse en/of gender?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
  • Er moet altijd gekeken worden óf sekse en gender relevant (kunnen) zijn, voordat het uitgesloten kan worden. Sekse kan relevant zijn wanneer binnen het project gewerkt wordt met cellen, weefsels, proefdieren of mensen. Gender is waarschijnlijk relevant wanneer er onderzoek gedaan wordt met mensen.
  • Er hoeft geen rekening gehouden te worden met sekse en/of gender als het op basis van bestaande kennis duidelijk is dat er geen relevante sekse en/of genderverschillen zijn op uw onderwerp.
  • Let er op dat andere verschillen dan man/vrouw-verschillen (bijv. leeftijd, etniciteit of opleidingsniveau) wél belangrijk kunnen zijn om rekening mee te houden binnen uw onderzoeksonderwerp.

Relevantie

Waarom vindt ZonMw het belangrijk dat er aandacht wordt besteed aan sekse en gender in gezondheidsonderzoek en - innovatie?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
  • Aandacht voor een mogelijke sekse-/genderdimensie in onderzoek en innovatie komt de kwaliteit van onderzoek en innovatie ten goede. Het zorgt ervoor dat resultaten uit projecten beter geëxtrapoleerd kunnen worden naar de bredere populatie en het is noodzakelijk om tot generaliseerbaarheid van uitkomsten te komen.
  • Diversiteit is een beleidsspeerpunt bij ZonMw. Iedereen heeft recht op een goede gezondheid en op passende zorg, ongeacht leeftijd, sekse, seksuele voorkeur en bijvoorbeeld culturele achtergrond of sociaaleconomische positie. De bestaande gezondheidsverschillen - waaronder gezondheidsverschillen tussen mannen en vrouwen - maken duidelijk dat dit nog lang niet het geval is. Om de bestaande gezondheidsverschillen te verkleinen en iedereen de zorg te bieden die hij of zij nodig heeft, moeten we zowel in zorg als in gezondheidsonderzoek rekening houden met biologische, sociaal-culturele en maatschappelijke verschillen.
  • Let op: een bewuste keuze om u in uw project slechts op één sekse te richten (bijv. omdat een bepaalde aandoening tot nu toe onderbelicht is gebleven bij een van de seksen), of geen aandacht te besteden aan gender (bijv. omdat u geïnteresseerd bent in het onderzoeken van de biologische basis van een aandoening) kan een valide strategie zijn. Onderbouw in uw aanvraag dan echter wel waarom u deze keuze maakt en analyseer en rapporteer de resultaten uit uw project dan ook duidelijk in dat kader.

Doelstelling

Hoe houd ik rekening met sekse en/of gender in mijn doelstelling en vraag-/taakstelling?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

Indien sekse en/of gender relevant is voor uw onderwerp, zal hier ook expliciet aandacht voor moeten zijn in uw doelstelling en vraag-/taakstelling. Aandacht voor sekse en/of gender betekent echter niet dat het ontdekken of testen van sekse- en/of genderverschillen het doel moet zijn van uw project. Denk bij het opstellen van uw doelstelling en vraag-/taakstelling aan de volgende mogelijkheden:

  • Identificeren en/of verklaren van sekse- en/of gendergerelateerde verschillen
  • Vaststellen van overeenkomsten op basis van sekse en/of gender in ziektemechanismen, of vaststellen dat er géén sekse- of gendergerelateerde verschillen zijn ten aanzien van een interventie, behandeling of uitkomst.
  • Onderzoeken van een seksespecifiek pad onderliggend aan een veelvoorkomend fenotype.
  • Opnemen van sekse en/of gender als interactievariabele of als confounder bij het testen van de onderzoekshypotheses

Plan van aanpak

Hoe houd ik rekening met sekse en/of gender in mijn onderzoeksstrategie en methodes?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
  • Geef een operationalisering van sekse en/of gender in uw voorstel. Denk bijvoorbeeld aan de identificatie van de sekse van de cellen, weefsels, proefdieren of mensen die gebruikt worden, en een beschrijving van de methode voor het documenteren of controleren van de hormonale status van vrouwelijke proefdieren, indien van toepassing. Beschrijf ook welke sekse- en gendergerelateerde variabelen meegenomen worden (zowel bij kwantitatieve als kwalitatieve data) in het onderzoek om sekse en gender te vatten.
  • Stel inclusie- en exclusiecriteria op die gebaseerd zijn op sekse en/of gender. Zorg voor een goede representatie van zowel mannen als vrouwen, indien van toepassing, zodat zinvolle (statistische) analyses mogelijk zijn. Betrek zo nodig tijdig een statisticus bij het project. 
  • Houd in de wervingsstrategie rekening met man-/vrouwverschillen om de benodigde steekproefgrootte te halen. Denk bijvoorbeeld aan of er verschil is in de plekken waar uw mannelijke of vrouwelijke doelgroep zich bevindt, of ze gevoelig zijn voor andere redenen voor deelname etc. 
  • Neem uitkomstmaten op die sensitief en responsief zijn ten aanzien van sekse en/of gender. Vraag daarvoor bijvoorbeeld zowel mannelijke als vrouwelijke patiënten mee te denken in uw onderzoeksopzet, zodat u beide perspectieven in uw onderzoek meeneemt.
Hoe houd ik rekening met sekse en/of gender in mijn analyse en rapportage?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
  • Stel een analyse- en rapportageplan op dat rekening houdt met sekse en/of gender. Denk bijvoorbeeld aan gescheiden of gestratificeerde analyses naar sekse, pad-analyses of gebruik van sekse en/of gendervariabelen als interactievariabelen of als confounder.
  • Zorg ervoor dat de steekproefgrootte adequaat is voor het testen van hypotheses naar sekse en/of genderverschillen. Bereken bijvoorbeeld de power in geval van kwantitatieve analyses.
  • Rapporteer ook als er geen (statistisch significant) verschil gevonden wordt met betrekking tot sekse en/of gender, indien van toepassing.

Kennisoverdracht en -verspreiding

Hoe houd ik in de fase van kennisoverdracht en -verspreiding rekening met sekse en gender?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
  • Afhankelijk van de resultaten kan het belangrijk zijn verschil te maken tussen mannen en vrouwen (of subgroepen daarbinnen) in de kennisoverdracht en –verspreiding. Denk bijvoorbeeld aan het aanpassen van de inhoud of vorm van de boodschap of het product, of aan de plekken waar u de kennis actief verspreidt.

Projectgroep

Hoe houd ik rekening met sekse en gender in de samenstelling van de projectgroep?
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
  • Indien sekse en/of gender relevant is voor uw onderzoeksonderwerp, betrek iemand bij uw projectgroep die ervaring heeft met het bestuderen van sekse en/of gender in relatie tot het onderzoeksgebied.

Bronnen en hulpmiddelen

Online trainingsmodules: sekse en gender in gezondheidsonderzoek
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
Sekse en gender in onderzoek en innovatie
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
Zoeken van literatuur over sekse en gender
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
  • Tip: voeg in PubMed gestandaardiseerde MeSH termen toe voor de literatuurstudie. Denk hierbij bijvoorbeeld aan ‘sex factors’ of ‘sex characteristics’. Ook het toevoegen van de tekst ‘sex differences’, ‘gender differences’ of de naam van geslachtshormonen of sekse-specifieke geslachtskenmerken kan helpen relevante literatuur te vinden.
  • Literatuur over sekse en gender is makkelijker te vinden via de PubMed Search Tool of de Gender Med Database. Een link naar de tool en database is hier te vinden.
Richtlijnen voor het rapporteren van sekse en gender in onderzoek
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
Statistieken over m/v in Europa
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt

De Gender Statistics database van de European Institute for Gender Equality heeft verschillende kerngegevens over m/v op diverse thematische en beleidsgebieden.

Voorbeelden
Dit item is dichtgeklapt
Dit item is opengeklapt
Naar boven
Direct naar: NavigatieDirect naar: InhoudDirect naar: Onderkant website