Passende zorg is dé kans om de zorg van onderop te veranderen

‘Ik zie passende zorg als een verrijking van de behandelrelatie. Patiënt en behandelaar krijgen veel meer in handen om samen te bepalen wat echt bij iemand past. Het is beslist niet de inzet van het kaderprogramma Passende Zorg om vanuit budgettaire overwegingen het zorgpakket te helpen verkleinen.’ Kerncommissievoorzitter Sjaak Wijma is resoluut in zijn antwoord op de eerste vraag: gaan bepaalde collectieve (lees: economisch-budgettaire) waarden het niet tóch ‘winnen’ van persoonlijke keuzes in het samen beslissen? Wijma wijst op de brede invulling van het begrip waardegedreven zorg, zoals hij dat ook deed tijdens de kick-off van het programma op 26 juni 2025: het gaat om zorg die werkt tegen een redelijke prijs, uitgaat van samen beslissen, waar mogelijk dicht bij de patiënt is georganiseerd én bijdraagt aan een betekenisvol leven. Passende zorg is persoonsgericht, houdbaar en duurzaam.

Uiteraard zijn budgettaire overwegingen belangrijk in beslissingen rond het zorgpakket, al was het maar om de zorg toegankelijk te houden, aldus Wijma. ‘Maar daar zijn weer andere programma’s voor.’ Vicevoorzitter Antoinette de Bont haakt erop in vanuit gesprekken in de kerncommissie: ‘De paradox is dat behandelaars en patiënten eerder een overvloed aan behandelmogelijkheden ervaren dan schaarste. Mensen hebben behoefte aan handvatten om een goede, passende keuze te maken uit alle opties. Daaraan willen we met ons programma bijdragen.’ Het gaat hierbij om wat in zorgverzekeringstermen het ‘open pakket’ heet, dus dat deel van de basisverzekering – zo’n 90% van de zorg – waarvan het veld bepaalt wat vergoed wordt en wat niet, legt De Bont uit. ‘In ons programma geven we de patiënt daarbij een belangrijke stem.’

ZonMw-voorzitter Arfan Ikram zoomt nog wat verder uit: ‘In het programma gaat het ook om de vraag hoe de zorg wordt ingericht voor én rondom een patiënt. Het zorgmodel met een eerste, tweede en derde lijn, met daarbinnen weer de specialismen, loopt toch wat tegen de houdbaarheidsdatum aan. Dit programma is een concrete stap naar een optimalere manier van werken met elkaar, waarbij niet het model maar de behoefte van de patiënt centraal staat. Pas als we zorg bij de juiste patiënt op het juiste moment op de juiste manier aanbieden, wordt passende zorg ook op de langere termijn houdbaar.’ Deze zorg is nadrukkelijk interdisciplinair, vervolgt Ikram. ‘Op de kick-off waren mensen met heel verschillende achtergronden, ook zorgverleners die in hun praktijk als het ware met één been in het sociaal domein staan. Het kaderprogramma gaat overigens specifiek over het Zvw-pakket, maar dan wel in alle sectoren.’

Dat raakt meteen aan een belangrijke inzet van het kaderprogramma, die concreet wordt gemaakt in de tweede programmalijn: onderzoeksinfrastructuur. De Bont: ‘Het beoogde onderzoek gaat over de context waarbinnen zorg passend is. Dan moet je dat onderzoek ook in die context doen. Daar ligt wel een uitdaging, omdat het een onderzoeksinfrastructuur vergt die al sterker ontwikkeld is in de medisch-specialistische zorg. Vandaar ook die tweede programmalijn, naast de eerste rond kennisontwikkeling.’ Om welke kennis gaat het vooral? Wijma: ‘Er is al veel kennis beschikbaar, maar die is vaak nog vooral gebaseerd op theoretische concepten en is sterk biomedisch georiënteerd. De kennisagenda’s van wetenschappers hebben geleid tot goede zorg, vanuit professioneel perspectief gezien. Passende zorg gaat verder, namelijk over de vraag hoe je die goede zorg vervolgens passend verleent. Dit is echt een ander – deels maatschappelijk – perspectief, en daarvoor is nieuwe kennis nodig over de vraag: hoe dan?’

Dergelijke kwesties vragen om andere vormen van onderzoek doen, vaak ook met andere designs, vult De Bont aan. ‘Als je kijkt naar de context – waar gebeurt de zorg, wie verleent deze en aan wie? – heb je het over factoren buiten de interventie zelf. In studies waarin je interventies gestandaardiseerd met elkaar vergelijkt, zoals in geneesmiddelenonderzoek, moet die context eruit. In dit programma nemen we deze juist mee, inclusief de vraag hoe je vervolgens behandelkeuzes maakt.’ Ikram benadrukt dat daarbij ook kennisontwikkeling nodig is rond implementatie. ‘Kennis is mooi, maar hoe ga je ermee aan de slag?’ Een ander cruciaal punt draait om ‘de-implementatie’, vervolgt hij. ‘Als je veel kennis hebt, bestaat het risico dat je juist te veel zorg inzet. In het programma stellen we dus ook expliciet de vraag: hoe doe je bepaalde dingen níét als ze geen waarde toevoegen? Dat is vooral uitdagend bij zorg die al jarenlang gangbaar is, maar waarvan we vaststellen dat die niet meer passend is.’

In het kaderprogramma is het veld aan zet door zelf uit te vinden welke zorg de meeste meerwaarde heeft voor patiënt en maatschappij, en dus in het pakket thuishoort. Wijma is er helder over: ‘Het bijdragen aan het pakketbeheer is gewoon je werk als zorgprofessional. De vraag aan het veld past ook helemaal binnen ons stelsel, dat er immers vanuit gaat dat professionals, patiënten en zorgverzekeraars het met elkaar regelen. Het is nu of nooit als we de zorg samen – van onderop – willen veranderen. En dan gaat het ook echt om zorginhoudelijke verbeteringen, beslist niet om een verkapte manier van bezuinigen, zoals ik soms hoor.’ De Bont ziet veel kansen in het concept van de academische werkplaats. ‘In zo’n werkplaats maak je als wetenschappers, patiënten en professionals samen een onderzoeksagenda. Wat zijn onze vragen en hoe willen we die beantwoorden?’ 

Voor Ikram sluit deze aanpak goed aan bij de verandering die binnen ZonMw al geruime tijd is ingezet, waarbij het steeds minder gaat om competitie en concurrentie, maar juist om co-creatie en samenwerking. ‘Voor de transitie naar passende zorg zullen we gezamenlijk de vragen moeten beantwoorden die iederéén aangaan. Vanuit het kaderprogramma willen we dat ook heel sterk uitdragen: we zitten hier mét elkaar, niet tegenover elkaar.’ Ikram noemt het kaderprogramma bij uitstek ‘inclusief’, omdat iedereen in het veld meerwaarde kan leveren. ‘Of je nu een kleine zorgverlener bent of een universitair medisch centrum met een grote regionale functie, we hebben het hier over een beweging om het hele systeem naar een hoger niveau te brengen. En daarin zijn alle schakels onmisbaar.’