Je authentieke zelf zijn
Welke effecten hadden de coronapandemie en de gerelateerde maatregelen op de gezondheid van de Nederlandse bevolking? Deze vraag stond centraal in het deelprogramma Gezondheidsonderzoek bij rampen COVID-19 (2021 – 2025).
Mariëlle Cloin en Melanie de Looper zijn onderzoeker bij Tranzo (Tilburg University). In 2 opeenvolgende studies onderzochten zij de relatie tussen problematisch socialemediagebruik en het gevoel van authenticiteit onder jongeren tijdens corona. Daarvoor gebruikten zij de data uit de GOR-COVID-19: Gezondheidsmonitor Jeugd 2021.
Dit onderzoek was mogelijk dankzij de 2 open subsidierondes binnen het GOR-COVID-19 programma, waarbij onafhankelijke onderzoekers de mogelijkheid werd geboden om met reeds verworven data uit het Netwerk GOR verdiepend onderzoek te doen naar de gezondheidseffecten van de coronapandemie en de bijbehorende maatregelen. Voor hun analyses maakten de onderzoekers gebruik van gegevens uit de GOR-COVID-19: Gezondheidsmonitor Jeugd 2021.
De GOR-COVID-19: Gezondheidsmonitor Jeugd 2021 bevat gegevens van meer dan 166.000 Nederlandse middelbare scholieren in heel Nederland. Cloin en De Looper lichtten er voor hun 2 studies een aantal vragen en antwoorden uit: over weerbaarheid, socialemediagebruik en over de impact van corona op het eigen leven.
Hoe definiëren jullie authenticiteit in jullie studies?
Cloin: ‘Authenticiteit wordt gedefinieerd als jezelf kennen en je ook zo gedragen. Het is een belangrijke factor voor mentaal welzijn. In de jeugdmonitor zit een schaal die weerbaarheid meet aan de hand van 8 stellingen die sterk overeenkomen met wat in de wetenschappelijke literatuur authenticiteit wordt genoemd.’
De Looper: ‘Authenticiteit gaat over jezelf zijn in het dagelijks leven én online. Want sociale media spelen een grote rol in het leven van jongeren; ze delen veel over zichzelf. Authenticiteit in het dagelijks leven kan dus samenhangen met authenticiteit online.’
Wat is de relatie tussen authenticiteit en het gebruik van sociale-media?
Cloin: ‘Sociale media zoals TikTok en Instagram kunnen heel goed zijn voor jongeren. Ze posten of kijken naar leuke filmpjes en staan in contact met hun vrienden. Het wordt problematisch als zij er niet mee kunnen stoppen en andere activiteiten verwaarlozen, zoals huiswerk maken, slapen en vrienden ontmoeten. Onze eerste studie laat een duidelijk patroon zien. Als jongeren problematisch socialemediagebruik hebben, voelen ze zich minder authentiek.’
Wat is het verband met corona?
Cloin: ‘De coronapandemie heeft bij jongeren op veel leefdomeinen invloed gehad: school, vriendschappen, relatie met ouders. Daarom hebben wij in de eerste studie een tweede trap ingebouwd. Deze hypothese luidde: Naarmate jongeren meer impact of stress ervaren van bijvoorbeeld de lockdowns, versterkt dat de relatie tussen problematisch socialemediagebruik en een verminderd gevoel van authenticiteit.’
Wat is de belangrijkste bevinding uit de eerste studie?
Cloin: ‘Onze hypothese klopte. Dit verband blijft bestaan wanneer rekening wordt gehouden met andere factoren die samenhangen met authenticiteit, zoals leeftijd, opleidingsniveau en mentale gezondheid. Ook vonden wij dat jongeren met een hogere leeftijd, een hoger opleidingsniveau en een betere mentale gezondheid zich over het algemeen authentieker voelen dan de groepen met een lagere leeftijd, een lager opleidingsniveau, en met een minder goede mentale gezondheid.’
Wat hebben jullie onderzocht in de tweede studie?
De Looper: ‘In de tweede studie hebben we onderzocht welke factoren een rol spelen in het verband tussen problematisch socialemediagebruik en authenticiteit. Zo hebben we gekeken naar een aantal factoren die jongeren kwetsbaarder kunnen maken op dit vlak: dispositionele aanleg (zoals mentale en fysieke gezondheid, gemoedstoestand en het meemaken van stressvolle gebeurtenissen), ontwikkeling (zoals leeftijd en opleiding) en sociale factoren (zoals sociale steun en sociaaleconomische status).
Wat is de belangrijkste bevinding uit de tweede studie?
De Looper: ‘Voor alle jongeren geldt dat problematisch socialemediagebruik leidt tot minder authenticiteit. Dus wat we in studie 1 hebben gevonden is in studie 2 bevestigd voor verschillende subgroepen. Maar dit verband is sterker voor jongeren die meer negatieve impact van de coronapandemie hebben ervaren, en meer algemene stress hebben. Daarnaast zien we dat problematisch socialemediagebruik meer voorkomt onder jongeren met minder mentale en fysiek gezondheid, minder sociale steun, een jongere leeftijd én bij meisjes.
Wat betekent jullie onderzoek voor de toekomst?
Cloin: ‘De coronapandemie was een unieke kans om op grote schaal te onderzoeken wat de invloed is van stressvolle situaties. Jeugdartsen op scholen en sociaal werkers moeten beseffen dat problematisch socialemediagebruik bij jongeren een red flag is, zéker als zij onder stress staan, bijvoorbeeld vanwege problemen thuis of situaties op school.’
De Looper: ‘Veel scholen hebben programma’s over mediawijsheid. Daar kunnen zij jongeren helpen om bewustwording te creëren: “Pas op dat socialemediagebruik niet je standaard wordt als je niet lekker in je vel zit, want je kan je steeds minder goed gaan voelen.” Ook is het belangrijk te benadrukken dat negatieve gevolgen afhangen van wat jongeren precies doen op sociale media en jongeren leren dat ze invloed kunnen uitoefenen op wat ze te zien krijgen. Zo kunnen we ze bijvoorbeeld leren hoe algoritmes werken: hoe langer je blijft hangen bij bepaalde filmpjes, hoe vaker vergelijkbare filmpjes verschijnen in je tijdlijn. Swipe ze weg of klik op “Vind ik niet leuk”.
Hoe bereiken jullie scholen, jeugdartsen en sociaal werkers?
Cloin: ‘We hebben een filmpje uitgebracht waarin jongeren reflecteren op de uitkomsten van onze eerste studie. Het is bedoeld ter kennisgeving in algemene zin, maar ook voor GGD’en, scholen, sociaal- en maatschappelijk werk én voor de jongeren zelf. Zo hopen wij dat het concept authenticiteit een grotere plek krijgt in het debat over mentale gezondheid. Want jongeren met depressie of angsten zijn al een heel eind op weg naar een vervelende kant. Aandacht voor authenticiteit kan juist preventief werken.’
De Looper: ‘Ook over de tweede studie is een video gemaakt. Dat is gedaan in co-creatie met een focusgroep van jongeren, op hun eigen verzoek. Het is een pakkende informatieve video, echt voor jongeren, met veel animaties. In de video leggen we uit op welke momenten je meer geneigd kan zijn om sociale media problematisch veel te gebruiken of wanneer je meer last kunt hebben van de gevolgen. We geven ook tips hoe jongeren kunnen voorkomen dat hun socialemediagebruik problematisch wordt. We zijn in overleg over het opnemen van de video als een vast onderdeel in programma’s over mediawijsheid op scholen. Jongeren kunnen heus goed omgaan met sociale media, maar soms hebben ze hier wat extra informatie voor nodig.