Regionale samenwerking: inzicht in overlap van regio’s in de eerste lijn

Een eerste stap is het in beeld brengen van de verschillende regio’s en hoe deze zich tot elkaar verhouden. Afhankelijk van de bestaande structuren zijn er verschillende regio-indelingen. Met als gevolg dat een regio vaak meerdere, deels overlappende structuren heeft. Dat maakt samenwerken noodzakelijk, maar ook uitdagend. Vanuit het ZonMw-programma Versterking organisatie eerstelijnszorg is een start gemaakt met het geografisch in kaart brengen van de verschillende regio’s. 

Zorgkantoren vormen al jaren een vast onderdeel van het Nederlandse zorgstelsel. Sinds 2018 zijn er 31 zorgkantoorregio’s in Nederland die altijd gekoppeld zijn aan een regionale zorgverzekeraar. Zorgkantoren zorgen ervoor dat iedereen met een indicatie voor de Wet langdurige zorg de juiste zorg krijgen. Het Integraal Zorgakkoord (IZA), dat in 2022 is ondertekend, neemt de zorgkantoorregio als vertrekpunt voor regionale samenwerking. 

In het IZA is afgesproken regiobeelden en -plannen op te stellen. Het ZonMw-programma Ondersteuning Regionale Samenwerking heeft de ontwikkeling van de regiobeelden en -plannen ondersteund. De regiobeelden beschrijven de feitelijke situatie in de regio en geven inzicht in prognoses van en ontwikkelingen in de zorgbehoefte. In het IZA is afgesproken dat voor het opstellen van de regiobeelden de schaal van de zorgkantoorregio wordt gehanteerd. Op basis van het regiobeeld zijn door de regionale zorgpartijen regioplannen opgesteld waarin de prioritaire regio-opgaven inzichtelijk worden gemaakt. Regionale partijen kunnen besluiten of een regioplan enkel een gedeelte van de zorgkantoorregio bestrijkt, gelijk is aan de zorgkantoorregio of groter is dan de zorgkantoorregio. Er zijn 38 regioplannen ontwikkeld, de zogenaamde IZA-regio’s. 

Het IZA vormt de basis voor de Visie eerstelijnszorg 2030 die begin 2024 is ondertekend. In de Visie eerstelijnszorg 2030 is beschreven dat er per regio een regionaal eerstelijnssamenwerkingsverband (RESV) wordt neergezet op basis van het regioplan. De regionale huisartsenorganisaties (RHO’s) nemen bij de op- en inrichting van het RESV waar mogelijk een gidsrol. Een (sub)regio wordt in de visie gedefinieerd als een aaneengesloten geografisch gebied, meestal verwijzend naar een subregio binnen een zorgkantoorregio die ongeveer overeenkomen met de huisartsenregio’s. Het ZonMw-programma Versterking organisatie eerstelijnszorg ondersteunt met name 2 doelstellingen uit die visie: het opzetten en versterken van hechte wijkverbanden en RESV's. Het aanvragen van de zogenaamde uitvoeringssubsidies binnen dit programma heeft geleid tot 54 eerstelijnszorgregio’s. Deze regio-indeling is het vertrekpunt voor de inrichting van het RESV en de daaruit voortkomende RESV-regio’s.

Uitgaande van de 54 eerstelijnszorgregio’s hebben we ruwweg in kaart gebracht:

• Hoe die (deels) overlappen of juist overeenkomen met de 31 zorgkantoorregio’s.
• Hoe die (deels) overlappen of juist overeenkomen met de 59 huisartsenregio’s die worden vermeld op het platform Hechte Huisartsenzorg.
• Hoe die (deels) overlappen of juist overeenkomen met de 38 IZA-regio’s. 

Daarbij hebben we gekeken of de genoemde regio’s op 1 of meerdere gebieden van elkaar verschillen. Daarnaast hebben we inzichtelijk gemaakt wanneer een eerstelijnszorgregio overlapt met meer dan 1 zorgkantoorregio, huisartsenzorgregio of IZA-regio. De regio’s zijn op het oog met elkaar vergeleken. Het was niet mogelijk om gedetailleerd op bijvoorbeeld postcode- of wijkniveau te vergelijken.

Bij het vergelijken van de regio’s wordt zichtbaar dat sommige eerstelijnszorgregio’s volledig overlappen met een zorgkantoorregio of IZA-regio. In enkele gevallen vormen 2 eerstelijnszorgregio’s samen 1 zorgkantoorregio of IZA-regio. En andere eerstelijnszorgregio’s verschillen op enkele of meerdere gebieden. Met name voor de vorming van RESV’s kan het een uitdaging zijn als geografische gebieden in verschillende regio’s vallen. Aan de andere kant kan versnippering ook zorgen voor noodzakelijke, hechtere samenwerking tussen regio’s.

Er zijn natuurlijk meer structuren van zorg en ondersteuning die een belangrijke rol spelen in regionale samenwerking. Zoals verloskundige samenwerkingsverbanden, participatiehubs en veiligheidsregio’s. Een volgende stap kan zijn om die ook (verder) in kaart te brengen. Kortom, voor een transformatie van zorg naar gezondheid is een beweging nodig die over structuren heen gaat.