Proefdierwijs

Dierproeven hebben in de afgelopen eeuwen een grote bijdrage geleverd aan het begrijpen van de werking van ons lichaam, hoe ziektes ontstaan en hoe deze kunnen worden behandeld. Maar veel nieuwe therapieën, die effectief zijn in proefdiermodellen, blijken minder goed of zelfs niet te werken voor mensen. Daarom wordt er hard gezocht naar nieuwe methodes en modellen, waarvan de resultaten beter vertaalbaar zijn naar de mens. Denk hierbij aan proefdiervrije modellen, waarvoor humane cellen of data worden gebruikt, zoals organoïden, organ-on-chip modellen of in silico modellen. ZonMw draagt actief bij aan de transitie naar proefdiervrije innovaties door het stimuleren van de (door)ontwikkeling, acceptatie en implementatie van deze veelbelovende methodes.

Hoewel er al veel nieuwe proefdiervrije modellen zijn ontwikkeld, realiseren we ons dat proefdieren (nog) niet altijd vervangen kunnen worden en dat dierproeven soms noodzakelijk zijn om een onderzoeksvraag goed te kunnen beantwoorden. Voor een consistente en verantwoorde uitvoering van dierproeven voeren we daarom vanaf 2025 een 'proefdierwijs' beleid in. Dit houdt in: 

• We stimuleren onderzoekers om hun onderzoek proefdiervrij te doen. En, als dierproeven toch noodzakelijk zijn, dat dit zo goed en transparant mogelijk gebeurt.
• We vragen aan aanvragers, referenten en commissieleden om kritisch te kijken naar de noodzaak en de uitvoering van de dierproeven.
• Bij gehonoreerde aanvragen stellen we specifieke voorwaarden, die de kwaliteit en transparantie van dierproeven vergroten en onnodige herhaling kunnen voorkomen.

Proefdierwijs beleid eist de hoogst mogelijke kwaliteit, transparantie en ethische verantwoordelijkehid, en gaat verder dan de 3V's: Vervanging (waar mogelijk proefdiervrj), Vermindering (niet meer dan noodzakelijk aantal proefdieren) en Verfijning (optimaliseren van welzijn van de gebruikte dieren). Proefdierwijs werken vraagt enerzijds een verantwoording van de noodzaak van de dierproeven en anderzijds een toewijding aan het maximaliseren van de kwaliteit, transparantie en ethische integriteit van deze dierexperimenten.

Afbeelding

ZonMw's Proefdierwijs beleid is juridisch verankerd in de Algemene Subsidiebepalingen en de wet op de Dierproeven. Deze vereisen dat dierproeven alleen zijn toegestaan als proefdiervrije alternatieven ontbreken. 
ZonMw's rol is aanvullend aan die van de Centrale Commissie Dierproeven (CCD), Dierexperimentencommissies (DEC) en Instantie voor Dierenwelzijn (IvD), want ZonMw betrekt ook we inhoudelijke expert erbij. Hierdoor kan op verschillende niveau's kritisch worden gekeken naar de methodische en ethische aspecten van de dierproeven, en naar de noodzaak ervan. Dit versterkt ZonMw's ketenverantwoordelijkheid en draagt bij aan beter onderzoek en een mogelijke vermindering van onnodig diergebruik.

Belangrijk in het proefdierwijs beleid is een kritische beschouwing op de noodzaak en uitvoering van dierproeven. Aanvragers van subsidies zullen moeten uitleggen waarom ze dierproeven willen doen, en waarom deze niet vervangen (kunnen) worden door proefdiervrije alternatieven. 
Daarnaast zetten we voor de uitvoering van het gehonoreerde onderzoek in op drie instrumenten: PREPARE, ARRIVE 2.0 en Preregistratie. Deze vormen samen een optimalisatie van proefdieronderzoek en dragen bij aan het voorkomen van ' research waste':

• PREPARE: Planning Research and Experimental Procedures on Animals. Een internationaal erkende, gestandaardiseerde checklist voor het plannen van dierproeven.
• ARRIVE 2.0: Animal Research: Reporting of In Vivo Experiments. Een internationaal erkende richtlijn om de kwaliteit en betrouwbaarheid van gepubliceerd onderzoek te maximaliseren en anderen in staat te stellen het onderzoek beter te onderzoeken, te evalueren en te reproduceren. De ARRIVE 2.0 richtlijn is in 2020 herzien en omvat nu twee niveau's:
         - Essential 10: Basisvereisten zoals steekproefgrootteberekening en randomisatie
         - Recommended set: Contextuele informatie over bijv.  blinderingsprotocollen of analyses.
• Preregistratie: Het openbaar vastleggen van het onderzoeksprotocol en analyseplan vóór de start van het experiment op platforms zoals preclinicaltrials.eu. Dit voorkomt onnodige publicatie, vermindert publicatiebias en vergroot transparantie.
• Publiceren negatieve data:  Het openbaar maken van ongepubliceerde resultaten van dieronderzoek met neutrale of negatieve uitkomsten. Dit voorkomt onnodige herhaling van experimenten, bevordert transparantie en draagt bij aan betere vindbaarheid en herbruikbaarheid van gegevens.

Afbeelding

Afbeelding

Met het ZonMw-programma Meer Kennis met Minder Dieren (MKMD) stimuleren we de ontwikkeling, vindbaarheid, (her)bruikbaarheid, acceptatie en implementatie van proefdiervrije innovaties. We voeren dit programma uit in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

We voeren voor de Nationale Wetenschapsagenda het programma Proefdiervrije Modellen: acceptatie en implementatie uit dat zich richt op de acceptatie en implementatie van bestaande proefdiervrije innovaties.

ZonMw is één van de partners van het landelijk samenwerkingsverband Transitie Proefdiervrije Innovatie (TPI). TPI heeft de ambitie om Nederland een katalysator te laten zijn in de internationale transitie naar proefdiervrije innovatie. Om deze transitie te versnellen, heeft TPI de ontwikkeling van diverse initiatieven ondersteund, die goed aansluiten bij het Proefdierwijs beleid van ZonMw.  

2 waardevolle TPI instrumenten zijn: 

• Beyond Animal Testing Index (BATI) – Van inzicht naar impact
  De BATI is een transparante, objectieve en onafhankelijke tool waarmee organisaties, zoals universiteiten en UMC's, inzicht krijgen in hun impact en voortgang op het gebied van de proefdierenwelzijn en proefdiervrije innovatie. Zo kunnen zij niet alleen hun beleid en praktijk verder vorm te geven, maar ook van elkaar leren. De BATI biedt een stimulerend referentiekader dat openheid en samenwerking bevordert, met als gemeenschappelijk doel de biomedische praktijk continu te verbeteren. 
  Lees meer over de BATI 
• Suppo3Rt – Onafhankelijk advies op maat voor je onderzoek  
  Loop je tijdens de opzet of uitvoering van je (bio)medische onderzoek tegen complexe vraagstukken aan over dierproeven of de mogelijke inzet van New Approach Methodologies (NAMs)? De supportdesk Suppo3Rt biedt laagdrempelige toegang tot onafhankelijke NAMs expertise. Na een korte intake organiseert Suppo3Rt een gesprek met deskundige experts. Dit resulteert in een vertrouwelijk en niet-bindend advies, zodat je als onderzoeker goed onderbouwde keuzes kunt maken voor jouw project.  
  Lees meer over Suppo3Rt 

Ook werken we samen met de volgende organisaties en initiatieven:

• Stichting Proefdiervrij
• Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)
• RIVM
• NCad
• HollandBio
• College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG)
• Health~Holland
• Nationale Wetenschapsagenda
• NWO – Humane Meetmodellen