Achtergrond afbeelding Achtergrond afbeelding darkmode

‘Wetenschappelijk bewijs niet altijd leidend bij voorschrijven van nieuwe geneesmiddelen’

Interview met Marloes Dankers
Laatst aangepast:
‘Wetenschappelijk bewijs niet altijd leidend bij voorschrijven van nieuwe geneesmiddelen’

Hoe duidelijk wetenschappelijke kennis ook in richtlijnen staat, het concrete voorschrijfgedrag blijkt in de eerste lijn moeilijk in te schatten. Het verschilt per middel en ook de praktijkvariatie is vaak enorm. Marloes Dankers promoveerde erop. Hoe zet ze haar kennis in bij het Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM)?

De organisatienaam is welbeschouwd de kortste samenvatting van wat het IVM doet: het bevorderen van verantwoord gebruik van geneesmiddelen. Als apotheker werkt Marloes Dankers al zo’n 12 jaar voor het Instituut Verantwoord Medicijngebruik. Ze werkt er aan diverse projecten en schreef onder andere cursussen en modules voor het farmacotherapieoverleg (FTO). ‘Wij zitten vooral op implementatie, dus op het verbeteren van de praktijk van wat wij ‘rationeel voorschrijven’ noemen. Het doel: betere farmaceutische zorg voor de patiënt. Onze focus ligt op zorgverleners, met name in de langdurige zorg en de eerste lijn. Maar ook tweedelijns zorgverleners kloppen bij ons aan.’

Neutrale organisatie

Het IVM noemt zichzelf ‘een neutrale organisatie’ (Dankers: ‘Onafhankelijk ben je natuurlijk nooit helemaal.’). Het instituut wordt gedeeltelijk gefinancierd door een bijdrage van het ministerie van VWS en werkt verder met projectsubsidies. Die komen bijvoorbeeld van overheid, zorgverzekeraars of Zorginstituut Nederland, maar niet van farmaceutische bedrijven, aldus Dankers. Een andere financieringsstroom komt uit de verkoop van scholing en advies. 

Zelf conclusies trekken

Sinds 2021 is Dankers binnen het managementteam verantwoordelijk voor de publiek gefinancierde projecten. Een mooi voorbeeld is MedicijnBalans, een door VWS gesubsidieerd project rond objectieve informatie over nieuwe geneesmiddelen. ‘Er komen veel nieuwe medicijnen op de markt, maar wij focussen vooral op middelen voor de eerste lijn. We geven geen oordeel of advies, maar willen voorschrijvers op basis van neutrale informatie zelf conclusies laten trekken.’ MedicijnBalans is bewust meer dan een website. De informatie wordt langs zoveel mogelijk wegen gepresenteerd, van podcasts en de veelbekeken IVM-medicijnjournaals tot artikelen in vakbladen. ‘Zo wordt de boodschap – kies weloverwogen wat je voorschrijft – bewust én onbewust steeds meer zichtbaar voor zorgverleners.’

Door samen de argumenten te bespreken, kunnen mensen wel degelijk tot andere afwegingen komen. Een FTO is hiervoor een uitstekend middel.
Marloes Dankers
apotheker en manager projecten en overheid bij het IVM

Enorme praktijkvariatie

Hoe relevant dat is, bleek ook uit het onderzoek waarop Dankers op 14 november 2023 in Groningen promoveerde. ‘We hebben de visies en keuzes van eerstelijnszorgverleners ten aanzien van nieuwe geneesmiddelen onderzocht. Wat beweegt artsen om een nieuw medicijn wel of niet voor te schrijven? Een voorbeeld zijn nieuwe insulines voor mensen met diabetes type 2. Een kwart van de patiënten krijgt deze nieuwe geneesmiddelen, terwijl de richtlijnen dat niet adviseren. Wetenschappelijk gezien hebben ze namelijk geen toegevoegde waarde. Frappant is de enorme praktijkvariatie. Sommige huisartsenpraktijken schrijven nooit nieuwe insulines voor. Bij andere praktijken krijgt meer dan 80% van de patiënten ze.’

Samen argumenten bespreken

Dankers trekt een opmerkelijke conclusie in haar proefschrift: wetenschappelijk bewijs – dat bij nieuwe medicijnen is gebaseerd op een grondige inschatting en interpretatie van effecten en risico’s – speelt maar beperkt mee in het besluit van zorgverleners om nieuwe geneesmiddelen voor te schrijven. Hun keuze wordt eerder door andere factoren bepaald, zo bleek uit groepsgesprekken. Dankers: ‘Kennis is het probleem niet; de meeste zorgverleners weten heel goed wat er in de richtlijnen staat. Maar ze zijn het vaak gewoon niet eens met het advies daarin, of er zijn externe factoren die het opvolgen ervan belemmeren. Het heeft dan ook geen zin te hameren op de wetenschappelijke onderbouwing in de richtlijn. Wat wél werkt: zorgverleners met elkaar hun ideeën en overwegingen laten uitwisselen. Door samen de argumenten te bespreken, kunnen mensen wel degelijk tot andere afwegingen komen. Een FTO is hiervoor een uitstekend middel.’

Marketingstrategieën doorzien 

Daarmee komt Dankers bij een advies voor het ZonMw-programma Goed Gebruik Geneesmiddelen (GGG). Ze noemt het opmerkelijk dat een van de implementatiecriteria in de jongste evaluatie van GGG de opname van projectresultaten in de richtlijnen was. Uiteraard is dat relevant, benadrukt ze, maar voor ander gedrag in de praktijk is het dus niet genoeg. In de wetenschappelijke wereld, vervolgt ze, bestaat soms de neiging implementatievraagstukken te willen oplossen door nóg meer kennis op het veld af te vuren. Maar je moet eerst weten wáár de belemmeringen zitten en daarop ingrijpen. Dat kan zijn het onderlinge gesprek stimuleren of faciliteren, of externe barrières uit de weg ruimen. En alert blijven op de communicatie vanuit de farmaceutische industrie, die voorschrijfkeuzes met diverse strategieën probeert te beïnvloeden. Dankers: ‘Voor dat laatste is het niet genoeg marketingmaterialen inhoudelijk te beoordelen; je moet ook snappen hoe marketing werkt. Dus dat die mooie plaatjes van vriendelijke of zielige patiënten bedoeld zijn om – onbewust – sympathie voor een nieuw middel te wekken.’   

Advies over implementatie

Er is regelmatig overleg met het GGG-team, vertelt Dankers over de onderlinge relatie, en het IVM draagt elk jaar bij aan het GGG-congres. ‘Projectleiders kunnen via het IVM advies krijgen over implementatie, zodat ze daar vanaf het begin aan kunnen werken. En we doen mee met implementatieonderzoeken en andere praktijkgerichte studies. Daarvoor sluiten we steeds vaker aan bij onderzoeksgroepen, zodat we onze expertise al vanaf de start kunnen inbrengen in een project. Een mooi voorbeeld is GO-KIDS, waarbij we aansluitend op een mede door GGG gefinancierd promotieonderzoek naar ondansetron in de eerste lijn werken aan de implementatie. Wij ontwikkelen daarvoor de interventies, de Rijksuniversiteit Groningen doet het begeleidende onderzoek.’  

Maatschappelijke perspectief

Kennis over rationeel voorschrijven – en vooral de implementatie daarvan – blijft onverminderd relevant, besluit Dankers. Als docent aan de Universiteit Leiden stimuleert ze studenten breed te kijken naar het voorschrijven van medicijnen. Dus niet alleen oog hebben voor je eigen patiënt, maar ook het maatschappelijke perspectief blijven zien, inclusief aspecten van doelmatigheid. Ze hoopt een zaadje te planten bij toekomstige professionals. Zodat die bij alle werkdruk – waarmee ze onvermijdelijk te maken krijgen – tóch willen blijven onderzoeken wat voorschrijven écht rationeel maakt. 

Over Marloes Dankers

Marloes Dankers is apotheker en manager projecten en overheid bij het Instituut Verantwoord Medicijngebruik (IVM), waar zij ook projectleider is van het programma MedicijnBalans (www.medicijnbalans.nl). Naast haar werk bij het IVM is Dankers docent Farmacie aan de Universiteit Leiden. Het IVM is een neutrale organisatie die de kwaliteit, veiligheid en betaalbaarheid van het geneesmiddelengebruik verbetert. Het IVM doet dat door beleid en wetenschap te vertalen naar praktische handvatten voor iedereen die in de dagelijkse praktijk met medicijnen te maken heeft.

Meer informatie

Colofon

Tekst: Marc van Bijsterveldt (september 2024) 
Beeld: Echt Mooij Fotografie

Snel naar

  • Geneesmiddelen

    • Gerelateerde programma's

    Meer interviews over goed gebruik van geneesmiddelen

    Meer artikelen