2 generaties implementatiespecialisten bundelen hun krachten voor passende zorg

Senior onderzoeker Marieke Zegers werd opgeleid in de eerste ZonMw-opleidingsronde voor implementatiespecialisten, in 2010. Haar collega Gijs Hesselink rondde afgelopen jaar de recente opleiding Implementatie Science Practitioner (ISP) af. Hun samenwerking laat mooi zien wat implementatie-expertise kan betekenen voor passende zorg. Marieke: ‘Na mijn fellowship ging ik als onderzoeker aan de slag met de artsen en verpleegkundigen op de IC, om de implementatie van nieuwe processen te evalueren. Wat werkt wel en wat niet als je implementatie wilt stimuleren? Voor collega’s was mijn rol soms verwarrend: zij klopten regelmatig bij mij aan voor implementatieadvies aan het begin van een traject. Dat is echt iets anders. Vanuit zijn recente opleiding brengt Gijs wel die expertise in over het ontwerpen en voorbereiden van implementatietrajecten.’

Gijs vertelt: ‘Tijdens de ISP-opleiding was er naast ruimte voor het evalueren van implementaties ook veel aandacht voor het voortraject. Om nieuwe kennis te verspreiden en te laten beklijven, bedenken onderzoekers vaak op voorhand een implementatiestrategie. Bijvoorbeeld een training voor professionals of een folder voor patiënten. Maar in de opleiding werd duidelijk dat het echte implementatiewerk eigenlijk al daarvóór begint. De kans is namelijk aanwezig dat zo’n strategie helemaal niet aanslaat omdat je doelgroep eigenlijk een andere behoefte heeft. Of omdat bepaalde belangrijke randvoorwaarden missen. Als je dat al in een vooronderzoek boven tafel krijgt, kun je er veel beter op inspelen.’ 

Ter illustratie noemt Marieke een voorbeeld uit de praktijk. ‘Als er een nieuw apparaat op de IC wordt geïntroduceerd, kan het voorkomen dat mensen zelfs na een uitgebreide training moeite hebben met het gebruik ervan. Wat bleek laatst? Artsen en verpleegkundigen snappen meestal snel hoe nieuwe apparatuur werkt, maar ermee wérken roept soms onzekerheid op. Toen we dat ontdekten, besloten we de strategie om te gooien. Nieuwe gebruikers krijgen geen training van een dagdeel meer, maar oefenen een paar keer intensief met iemand die het apparaat goed kent. Dat levert veel voordeel op: professionals voelen zich zelfverzekerd én ze hoeven niet een heel dagdeel op de werkvloer te missen. Zo blijft hun tijd beschikbaar voor patiënten.’ 

De expertise die Gijs sinds de opleiding inbrengt, helpt om aan het begin van een implementatietraject te bepalen welke strategieën passend zijn. ‘Er zijn veel randvoorwaarden die je van tevoren in kaart kunt brengen’, weet hij nu. ‘Bijvoorbeeld als je de registratielast voor professionals wilt verkleinen, zoals wij nastreven in onder meer het project ZIRE. Dat is geen kwestie van een mailtje sturen: “Vanaf morgen registreren we alleen nog zinvolle acties of afwijkende scores en vullen we geen lange checklists meer in.” Je zou denken dat professionals een gat in de lucht springen van zo’n bericht, maar dat is te simpel gedacht. Er is eerst draagvlak en vertrouwen nodig. Staat iedereen erachter en durven we dit met elkaar? En durven we elkaar erop aan te spreken als iemand vervalt in oude routines? Maar denk ook aan praktische zaken als ICT: is het makkelijk om registratietaken die voorheen verplicht waren aan te passen in het EPD? En zo spelen er soms nog wel 10 andere factoren mee. Als je al die randvoorwaarden van tevoren in kaart brengt, kun je veel doelgerichter werken.’ 

Een nieuwe ontwikkeling waarmee ze op de IC van het Radboudumc aan de slag zijn, is een gesprekshulp. Marieke: ‘We verzamelen via vragenlijsten veel informatie van voormalige IC-patiënten. De informatie die daaruit komt, willen we inzetten voor betere zorg. Bijvoorbeeld door nieuwe patiënten al vóór opname beter inzicht te geven in de gevolgen van een IC-behandeling. Wij merken namelijk dat mensen onderschatten hoe zwaar het kan zijn en ook niet weten wat ze erna kunnen verwachten. Als je weet wat de ervaringen en uitkomsten van anderen zijn, kun je beter geïnformeerde keuzes maken. We willen dus een product ontwikkelen waarmee artsen en patiënten een goed gesprek kunnen voeren over wat de behandeling mogelijk voor hen betekent.’ 

Tijdens de ISP-opleiding heeft Gijs een mooie start gemaakt met deze gesprekshulp. ‘En toen leerde ik meteen mijn belangrijkste les als het gaat om implementatie’, vertelt hij. ‘Namelijk dat het een kwestie is van een lange adem. En om niet ontmoedigd te raken, als het niet zo snel gaat als je van tevoren had verwacht. Ik had echt gedacht in 1,5 jaar tijd veel verder te komen, maar de eerste stap van de probleemanalyse nam bijna alle tijd in beslag. Als feedback van de opleiding kreeg ik te horen dat dit heel normaal is en er écht bij hoort.’ Marieke vult aan: ‘Inmiddels weten collega’s ook dat ze niet bij ons moeten zijn voor quick wins. We doen wat nodig is, óók als dat heel veel tijd kost. We weten namelijk dat dit de enige manier is om op de lange termijn succesvol te zijn.’

Die boodschap ontmoedigt collega’s overigens niet, merken Marieke en Gijs. ‘We worden juist steeds vaker aangehaakt. Nu ook weer bij een onderzoek rond herscholing van verpleegkundigen rondom dialyse’, vertelt Marieke. ‘Mensen begrijpen steeds beter: naast inhoudelijk deskundigen en patiëntenvertegenwoordigers heb je gewoon implementatie-experts nodig in je onderzoeksproces. Dat is eigenlijk een minimale vereiste, willen je resultaten en onderzoek ook echt impact hebben op de gezondheidszorg en dus ook bij patiënten. Die beweging heeft ZonMw al vroegtijdig herkend en gestimuleerd en dat begint nu mooi zijn vruchten af te werpen. Mijn eerdere opleiding en de recente opleiding van Gijs vullen elkaar daarin perfect aan!’