‘Patiënten vragen inmiddels zelf om een tweezijdige staaroperatie’

‘Voor mij als chirurg verandert er eigenlijk niets. Er komt geen nieuwe patiënt binnen, maar ik krijg dezelfde persoon gewoon nog een keer voor me. Als het OK-team alle stappen heeft doorlopen die ook al voor de eerste ingreep moesten gebeuren, doe ik het tweede oog.’ Robin Ollivier is chirurg aan de Universiteitskliniek voor Oogheelkunde van het Maastricht UMC+. Ze klinkt nuchter over de tweezijdige staaroperatie, die plaatsvindt als het medisch kan. En dat is in vrijwel alle gevallen zo. ‘Omdat wij een universitair centrum zijn, krijgen we ook de complexere patiënten in huis. Bij hen is het niet altijd mogelijk. Maar voor een gewone operatie bij staar is de zogeheten ‘simultane bilaterale cataractchirurgie’ hier inmiddels de norm.’

Ingrijpender is deze aanpak voor het OK-team. Shanna Honings is hoofd OK in de oogkliniek waar Ollivier opereert. ‘Voor de veiligheid behandelen we beide ogen als twee afzonderlijke operaties. Voor elk oog doorlopen we dus ook alle stappen en werken we met nieuwe, steriele materialen uit verschillende batches. Het wisselen van de materialen is een essentieel onderdeel van het proces. De chirurg begint altijd rechts en doet het linkeroog als tweede; van volgorde wisselen is foutgevoelig. Een belangrijk principe op de OK is: keep it simple!’ Honings rekent voor wat de tijdwinst is: een enkel oog kost gemiddeld 30 minuten. Bij een tweezijdige operatie kost het eerste oog 25 minuten en het tweede vervolgens 20 minuten. ‘In totaal win je per patiënt dus gemiddeld een kwartier. Bij de grote aantallen staaroperaties die we doen, tikt dat opgeteld stevig aan.’

Dat de tweezijdige staaroperatie inmiddels tot het vaste repertoire behoort, komt door enkele studies onder leiding van het MUMC+. Het begon in 2017 met een onderzoek van prof. dr. Rudy Nuijts en dr. Frank van den Biggelaar. Deze studie met 865 patiënten in 10 Nederlandse centra bewees dat de procedure veilig en doelmatig is. Van den Biggelaar: ‘Mits je dus voor elk oog nieuwe materialen gebruikt en voor beide ingrepen opnieuw gesteriliseerde instrumenten inzet. De kans op ernstige complicaties aan beide ogen – die sowieso al erg klein was – is vrijwel uitgesloten. Bovendien levert een tweezijdige staaroperatie veel voordelen op voor de patiënt, zoals minder ziekenhuisbezoeken, een korter druppelschema en een sneller herstel met minder functionele beperking. Ook is minder thuiszorg en mantelzorg nodig.’ 

Van den Biggelaar bevestigt de rekensom van Honings. ‘Een staaroperatie vindt in Nederland jaarlijks ruim 200.000 keer plaats. En gezien de vergrijzing zal dat alleen maar toenemen. Als een chirurg op een dag veel staaroperaties achter elkaar uitvoert, zit de doelmatigheid inderdaad vooral in de opgetelde tijdswinst. Plus het gegeven dat je een patiënt maar één keer in de OK hoeft te ontvangen. Er is dus veel voordeel te behalen als je twee ogen in één keer aanpakt in plaats van met twee weken tussenpauze, zoals voorheen de standaard was.’

De voordelen voor zowel patiënt als maatschappij zijn evident. Maar ook een dergelijke uitkomst zorgt niet vanzelf voor een nieuwe behandelstandaard. Van den Biggelaar: ‘ZonMw vroeg ons de positieve resultaten met een speciaal implementatieproject versneld te verspreiden. Met de subsidie hebben we voor drie dagen per week een coördinator aangesteld. Belangrijk was dat we konden voortbouwen op ervaringen die de centra in de eerdere studie hadden opgedaan met het aanpassen van de processen. Je moet de interne ziekenhuisorganisatie inrichten op 2 operaties in één keer. Zorgverzekeraar VGZ zette de tweezijdige staaroperatie als good practice in de markt. Ook was de richtlijn Cataract inmiddels aangepast. Wat echt hielp waren de stakeholdersbijeenkomsten die we elk kwartaal organiseerden. Daar kwamen alle betrokken partijen bij elkaar en hielden we elkaar scherp. Cruciaal waren daarnaast de focusgroepsgesprekken met patiënten. En we hadden de Oogvereniging, de patiëntenorganisatie, aan boord. Als onderzoeksteam hebben we van dit alles veel geleerd.’

Honings schetst de logistieke uitdagingen om de tweezijdige staaroperatie in een OK te implementeren. ‘Het belangrijkste is dat je met iedereen op één lijn zit en goede afspraken maakt. Het OK-team moet goed getraind zijn, maar ook andere partijen zijn aan zet. Denk aan de sterilisatieafdeling, de ziekenhuisapotheek, de afdeling inkoop en de leveranciers. Met de apotheek maken we bijvoorbeeld afspraken over het leveren van 2 afzonderlijke batches met medicatie. De apotheek labelt die ook met een verschillende kleur om verwisseling te voorkomen. We hebben gaandeweg met elkaar slimme oplossingen bedacht. Bijvoorbeeld voor elk oog producten van verschillende leveranciers gebruiken. Dan werk je automatisch met 2 afzonderlijke batches.’ De leveranciers van de materialen denken heel goed mee, vervolgt Honings. Bijvoorbeeld door materialen in één pakket te leveren, maar wel met de vereiste afzonderlijke batchnummers voor elk oog.

Het hele proces is samengevat in een handleiding voor centra die dit ook zo willen gaan doen. De tweezijdige staaroperatie wordt inmiddels steeds vaker toegepast in Nederland, vertelt Van den Biggelaar: ‘Het routinematig direct na elkaar opereren van 2 ogen is tussen 2020 en 2025 in percentages gestegen van 27,3% via 54,8% naar 71%. Dat blijkt uit een vragenlijst die we hebben uitgezet onder alle Nederlandse oogartsen.’ Vanuit de OK heeft ook Honings bijgedragen. ‘We hebben ons overal laten zien, ook op grote nationale en internationale oogheelkundecongressen. Veel klinieken zijn bij ons komen kijken. Ik ben er trots op dat ik zo onze kennis en expertise heb kunnen delen. Mijn advies aan anderen is: begin ermee, maar doe het wel doordacht. Zorg voor een enthousiast team en een goed ingericht logistiek proces. En neem gerust contact op als je bij ons op werkbezoek wilt.’

En de patiënten? Ollivier spreekt er uiteraard veel. ‘Bij een staaroperatie leg je de optie om beide ogen tegelijkertijd te opereren alleen voor als het medisch mogelijk is. Als mensen er misschien toch nog wat huiverig voor zijn, kan ik ze met al onze ervaring – én ondersteund door wetenschappelijk bewijs – geruststellen. En niet te vergeten met de ervaringen van andere patiënten. Deze aanpak heeft veel positieve aandacht in de media gehad. Het is wat mij betreft tekenend dat mensen er inmiddels zelf om beginnen te vragen.’