Evaluaties geven richting aan verdere ontwikkeling van de Sociale Benadering

Als iemand ziek is, behandelen we de ziekte en bestrijden we de symptomen. Dat is de klassieke manier van behandelen waarbij we vanuit medisch perspectief naar de ziekte en de persoon kijken. De Sociale Benadering Dementie (SBD) kijkt niet alleen naar de medische kant van dementie, maar ook de psychologische en sociale kant. De aanpak helpt de behoeften van mensen met dementie beter te kunnen zien en begrijpen, en om in het verlengde daarvan de juiste ondersteuning te kunnen bieden. Ondersteuning die aansluit bij de leefwereld en werkelijke behoeften van mensen met dementie en hun naasten. 

Professionals voeren gesprekken over wat voor iemand belangrijk is in het dagelijks leven en zoeken samen naar passende ondersteuning. Belangrijk hierin is dat de persoon centraal staat en als geheel gezien wordt, compleet met hoe hun sociaal netwerk eruitziet en welke activiteiten betekenisvol voor hen zijn. Omdat iedere situatie anders is, werkt SBD niet met vaste protocollen, maar met maatwerk.

De evaluaties zijn gestart op initiatief van de politiek. De aanpak is ontwikkeld vanuit de visie van Anne-Mei The, die stelt dat een uitsluitend medische benadering negatieve sociale gevolgen kan hebben op de kwaliteit van het leven van mensen met dementie. 

Door de brede maatschappelijke en politieke interesse, vanwege zowel de menselijke benadering als mogelijke kostenbesparing, werd financiering vrijgemaakt via een motie van D66-kamerlid Bergkamp. Hierdoor kon de SBD worden onderzocht in eerst 4, en later 8 gemeenten. 

Er zijn 2 evaluaties uitgevoerd:

• Een interne evaluatie, begeleid door PricewaterhouseCoopers (PwC) en Tao of Care. 
• Een externe evaluatie, uitgevoerd door de Erasmus School of Health Policy & Management.

De interne evaluatie ondersteunde de doorontwikkeling van de interventie om enerzijds per gemeente het project te kunnen bijsturen en anderzijds om overkoepelend analyses uit te voeren. In de externe evaluatie zijn onafhankelijk de effecten en voorwaarden voor bredere toepassing onderzocht. 

Deelnemers en hun naasten zijn zeer positief over de SBD. Zij ervaren dat:

• Een sterke vertrouwensband ontstaat met het SBD-teamlid
• Zij zich veilig, gezien en gehoord voelen 
• Hun sociale netwerk wordt versterkt en verbreed
• Deelname aan betekenisvolle activiteiten toeneemt.

De gemeenten omarmen de SBD en zetten dit ook na het einde van de Social Trials door. In iedere gemeente werd opname in een verpleeghuis uitgesteld, wat theoretisch tot kostenbesparing kan leiden. 

Tegelijkertijd bleek financiering een blijvende uitdaging. Gemeenten moeten creatieve oplossingen vinden om de SBD te bekostigen. Ook was het voor de meeste gemeenten zoeken naar de juiste plek van SBD binnen het bestaande zorglandschap, waardoor soms overlap met andere zorg ontstond. 

De externe evaluatie bevestigt de kern van SBD. Werkzame elementen zijn onder andere:

• Het opbouwen van een vertrouwensband
• Het ondersteunen op basis van zingeving 
• Het herstellen van sociale relaties door het ondernemen van betekenisvolle activiteiten 
• Het voeren van betekenisvolle gesprekken. 

Deze mens gerichte aanpak, waarbij deelnemers werden benaderd als de volwaardige personen zij zijn, compleet met alle kwaliteiten en behoeften die bij hen horen, maakte dat zij hun waardigheid, identiteit en eigen regie terugkregen. 

Ook blijkt dat professionals ruimte nodig hebben om tijd te investeren om mensen te begeleiden, zonder zware bureaucratie of strikte protocollen. In de SBD wordt deze ruimte geboden, maar in de formelere zorg is dit vaak wat beperkter. Deze vrijheid wordt gezien als een belangrijke randvoorwaarde voor succes. 

Het eenduidig aantonen van effecten op de arbeidsmarkt en zorgkosten is complex gebleken en vraagt nader onderzoek met oog voor doorontwikkeling van zowel methodologie als de SBD als complexe interventie.

De 2 evaluaties hebben net andere invalshoeken en vullen elkaar daardoor aan. Waar de interne evaluatie met de projectteams ook heeft bijgedragen aan de doorontwikkeling van de interventie Sociale Benadering Dementie,  biedt de externe evaluatie een onafhankelijk perspectief op effecten en randvoorwaarden. Samen geven de resultaten waardevolle informatie en concrete handvatten om de SBD verder te implementeren en te kunnen toepassen in de praktijk. 

De programmacommissie heeft beide evaluaties bestudeerd en concludeert dat er in de samenleving een duidelijke behoefte is aan sociale benaderingen zoals de SBD. Dit blijkt uit het toenemende gebruik van vergelijkbare interventies en de groeiende samenwerking tussen het medische en sociale domein. 

De commissie ziet de SBD als een waardevolle ontwikkeling die verdere uitwerking verdient, mede vanwege de positieve effecten die zijn vastgesteld. De Social Trials boden ruimte om zowel de interventie als de onderzoeksmethoden verder te ontwikkelen en maakten duidelijk dat passende methodologie nodig is voor het onderzoeken van complexe interventies. De externe evaluatie levert hiervoor belangrijke inzichten en benadrukt dat beleidsmakers voldoende en betrouwbaar bewijs nodig hebben om interventies verantwoord toe te passen, met aandacht voor de invloed van context en uitvoering. 

Beide evaluaties zijn het eens over de werkzame elementen van de SBD en tonen positieve effecten op kwaliteit van leven, wat kansen biedt voor betere verbinding tussen zorg en sociaal domein. Effecten op arbeidsmarkt en zorgkosten zijn minder eenduidig aangetoond en vragen om vervolgonderzoek en verdere doorontwikkeling.