‘Samen zoeken naar onconventionele oplossingen bij onbegrepen gedrag’

Het is februari 2014, kort na de tragische dood van Els Borst. Edith Schippers, eerder collegaminister in het eerste kabinet Rutte, belt Liesbeth Spies: wil ze voorzitter worden van het Aanjaagteam Verwarde Personen? Spies weet nog goed dat alleen al die naam meteen veel weerstand opriep bij professionals en andere betrokkenen. ‘Niemand is als persoon verward; het gaat altijd om iemands gedrag. En professionals en bestuurders stelden terecht de vraag: waarom moeten wij nu zo nodig ‘aangejaagd’ worden?’ Maar toch – en misschien wel juist vanwege de discussies – was het een leerzame opdracht, vervolgt ze. Het werk van het aanjaagteam markeerde de start van nieuwe ontwikkelingen. Het maatschappelijke vraagstuk van wat inmiddels ‘onbegrepen gedrag’ heet, werd steeds meer een gezamenlijke opgave.

In al die jaren is er veel gebeurd. Er zijn bouwstenen ontwikkeld voor de omgang met de complexe problematiek rond mensen die niet beter worden van voortdurend politiecontact, zoals Spies het uitdrukt. Want zo ging het voorheen: er was een incident, er kwam een melding en de politie ging ter plaatse de zaak proberen ‘op te lossen’. Spies: ‘Inmiddels zijn we zover dat ik kan zeggen: als een casus bij mij als burgemeester belandt, is ergens in het proces een afslag gemist. Nu we steeds meer de beweging maken van veiligheid naar zorg naar vroegsignalering en preventie, lukt het immers ook steeds vaker om escalatie effectief te voorkomen. Dat kan alleen als alle betrokkenen goed met elkaar samenwerken, inclusief de mensen in buurten en wijken. En met inbreng van ervaringsdeskundigen.’

Ook wettelijk zijn de mogelijkheden verruimd om adequaat in te springen op situaties waarin onbegrepen gedrag kan vóórkomen. Zo is er de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) en de Wet zorg en dwang (Wzd), die onder meer onvrijwillige zorg voor mensen met dementie regelt. Maar de vele discussies die er ook rond deze wettelijke regelingen plaatsvinden, laten volgens Spies zien dat het niet gaat om een probleem dat zich simpel laat ‘fixen’. Dat heeft deels te maken met de gevolgen van een eerdere beslissing die voortkwam uit heel goede bedoelingen: de extramuralisering van de ggz. Spies: ‘Vanuit de terechte wens om mensen met mentale problemen hun plek in de samenleving te gunnen, hebben we jaren geleden het aantal intramurale bedden razendsnel afgebouwd. Nu zien we dat het meestal gaat goed gaat in buurt of wijk, maar soms ook echt niet.’

Het punt is, zo schetst Spies de breedte van de maatschappelijke uitdaging, dat de dementerende buurvrouw die in haar nachtjapon het verkeer staat te regelen meer sympathie oproept dan een ex-tbs’er met een stevige geweldsgeschiedenis. En toch moet ook die persoon ergens in een buurt kunnen wonen. Een voorbeeld uit haar eigen gemeente laat zien wat je met oplossingen op maat kunt bereiken. Een man die veel overlast veroorzaakte, kreeg uiteindelijk een woonplek in een seniorencomplex. Daar had hij volgens de regels nog geen recht op, maar deze prikkelarme woonomgeving was meteen een deel van de oplossing, zo bleek volgens Spies al snel. De gemeente moest meer regels wat ruimer nemen. ‘Tijdens de coronatijd heeft de wijkagente bij hem bewust niet gehandhaafd op de avondklok die er een tijdje was. Zo kon hij ’s nachts zijn favoriete bank in het park blijven opzoeken.’

Maatwerk dus, want elke situatie rond onbegrepen gedrag is weer anders. Volgens Spies hebben professionals veel meer ruimte nodig om samen met de betrokkenen onconventionele oplossingen te vinden. ‘De mensen die het echte werk doen moeten het vertrouwen krijgen te doen wat nodig is. Ook als je er geen DBC op kunt openen. Aan de andere kant vraagt dit van professionals dat zij hun eigen zekerheden durven loslaten. Dus niet bang zijn om ook buiten de protocollen van hun vak te handelen als een situatie daarom vraagt. Het is dan aan mij als burgemeester – en aan hun eigen zorgbestuurders – om rugdekking te geven als ze hun aanpak goed kunnen verantwoorden.’

Dit alles vraagt ook wat van de samenleving zelf. En bijvoorbeeld van de Tweede Kamer, die er als de kippen bij is als zich ergens een incident voordoet. Spies: ‘We zullen nooit een systeem krijgen dat 100% sluitend is. Een volledig risicoloze samenleving bestaat niet. Wat we wel kunnen doen, is dingen uitproberen en goed uitzoeken wat werkt. Er is inmiddels een landelijke dekking aan zorg- en veiligheidshuizen. Er is een dashboard met alle beschikbare beveiligde bedden. Er is alternatief vervoer, zodat de politie niet meer hoeft te rijden als ergens met iemand iets misgaat. En we hebben de zogeheten ketenveldnorm levensloopfunctie en beveiligde intensieve zorg, waardoor mensen nu langdurig – en desnoods levenslang – ondersteuning kunnen krijgen vanuit sociaal domein, veiligheidsdomein en zorg.’

Doen wat werkt en goede ervaringen met elkaar delen. Daar zit volgens Spies de kracht van het Actieprogramma Grip op Onbegrip (AGO), waarvan zij nu commissievoorzitter is. Het programma wil ‘een reflexief, lerend systeem’ realiseren. Spies: ‘Uit het hele land krijgen we projectvoorstellen van brede groepen regionale ketenpartners. Wat zij gaan uitproberen, monitoren we op werkzaamheid. En we laten al die regio’s hun kennis en ervaring delen. We willen geen blauwdruk maken, want die is er niet. Wel werken we met alle regio’s aan een rijke bibliotheek vol ervaringen en kennis. Het is een kwestie van met z’n allen – werkendeweg – doen en leren. En dat bedoel ik nadrukkelijk in die volgorde.’

Uiteindelijk gaat het erom dat de ketenpartners rond onbegrepen gedrag meer gaan werken ‘volgens de bedoeling’, aldus Spies. Daarbij zijn nog wel de nodige (wettelijke) hobbels te nemen, stelt ze vast. Rond gegevensdeling bijvoorbeeld. Of in het nader doorontwikkelen van de Wvggz, die wat Spies betreft in de huidige vorm toch te veel een ‘bureaucratisch monstrum’ is. ‘Ik hoop dat we vanuit de ervaringen uit de AGO-projecten een beetje meer tussen de schalen kunnen gaan dansen. En dat de wetgever de regels nog eens goed tegen het licht gaat houden. Dan draagt iedereen vanuit de eigen rol eraan bij dat we het leven van mensen met onbegrepen gedrag – en hun omgeving – een beetje leefbaarder maken.’

Tekst: Marc van Bijsterveldt (december 2024)