Dammen met dementie: ‘Dat ik nu nog steeds dam, had ik niet gedacht’

Op dinsdagochtenden rond 10 uur gaat in de buurtkamer in Hoogeveen de koffie rond. Zo'n 15 ouderen zitten aan tafel, onder wie Lummie. Ze komt hier al 4 jaar, sinds ze in de lokale krant ‘De Buurtkoerier’ las dat er een buurtkamer was geopend in haar eigen wijk. Na een half uurtje kletsen komen de spelletjes op tafel: sjoelen, Rummikub en dammen. “Ik vind het fijn als ik in alle rust kan dammen of een ander spelletje kan spelen,” vertelt Lummie. “Alle spelletjes gebeuren in een ontspannen en gezellige sfeer. We houden geen punten bij. We volgen ook niet altijd precies de spelregels. Als iets niet lukt, is dat niet erg. We doen daar niet moeilijk over.”

Deze spelochtenden worden georganiseerd door Fitter Brein, een maatschappelijk programma van het Healthy Ageing Network Northern Netherlands (HANNN). Zij zetten dammen in als middel voor mentale fitheid, ontmoeting en sociale verbinding. Lummie kwam met Fitter Brein in aanraking via de buurtkamer. Daar kwam ze al om te kaarten, bingo te spelen en te gymmen, en inmiddels is dammen ook een van de spellen die ze daar doet.

‘Ik vind het heel leuk dat ik nog met mijn kleindochter kan dammen en haar soms ook wel wat kan leren. Daar geniet ik van.’ Het spel dat ze als kind van haar moeder leerde, heeft daarmee een nieuwe plek gekregen. ‘Dat ik nu nog steeds dam, had ik niet gedacht. Fitter Brein heeft daar een zetje aan gegeven.’

Om bij te dragen aan een dementievriendelijke gemeenschap startte Fitter Brein in 2026 het project ‘Brein in beweging: ook met dementie’. Zij krijgen hiervoor subsidie uit het ZonMw-programma Dagactiviteiten voor thuiswonende mensen met dementie. Het project heeft als doel thuiswonende mensen met dementie blijvend te laten meedoen aan aangepaste damactiviteiten. Deze activiteiten geven plezier, versterken sociale contacten en houden het brein actief. Binnen het project worden verschillende damactiviteiten georganiseerd, in de buurtkamers én bij mensen thuis. Hierbij is het dammen geen hoofdzaak: het spel is een aanleiding om een bekende bezigheid weer op te pakken en contact te maken met anderen. 

De activiteiten in de buurtkamers zijn dementievriendelijk ingericht. Zo is er aandacht voor een rustige en duidelijke omgeving, herkenbare structuren en begeleiding die aansluit bij de persoonlijke behoeften van deelnemers. Dit helpt om een plek te creëren waar zij zich welkom en op hun gemak voelen.

‘Niet kijken naar wat niet meer kan, maar naar wat nog wél kan: samen dammen, een praatje maken, verhalen delen en vooral samen plezier beleven’, zegt projectleider Zainal Palmans. 

In totaal bereiken de verschillende activiteiten in Hoogeveen inmiddels zeker 50 deelnemers met beginnende dementie. Voor de start van het project waren dat er rond de 10. De groei komt volgens Palmans mede doordat het project zich specifiek op mensen met dementie is gaan richten. Partners zoals Netwerk Dementie Drenthe en ICare helpen om deze doelgroep te bereiken.

Een moment dat Palmans is bijgebleven, is het terrasdammen bij De Marron in Hoogeveen. Deze activiteit was naast de reguliere damactiviteiten georganiseerd als onderdeel van het Damfestival van Hoogeveen. Palmans: "We hadden de ouderen uitgenodigd die ook meededen aan de reguliere damactiviteiten. We gingen samen terrasdammen: zonnig weer, een ontspannen sfeer op het terras, koffie en gebak erbij, en natuurlijk een paar potjes dammen. Alle deelnemers genoten er zichtbaar van, en we kregen die middag verschillende complimenten. Zo zei een mevrouw tegen mij: 'Echt geweldig dat je dit hebt georganiseerd. Ik heb er echt van genoten. Ik hoop dat jullie dit nog eens doen’ Dat vond ik mooi om te horen. Het geeft mij het gevoel dat we met het project op de goede weg zijn: de impact wordt dan zichtbaar voor ons. Mensen zijn blij, genieten van het samenzijn, maken contact en doen vrolijk mee. Dan zie je heel mooi wat zo'n activiteit voor iemand kan betekenen."

Voor Palmans zit de betekenis van zo’n bijeenkomst niet alleen in het dammen. Mensen zijn samen op pad en hebben tijd voor elkaar. De activiteit hoeft ook niet ingewikkeld te zijn. Juist een ontspannen ochtend kan ervoor zorgen dat mensen graag komen.

De impact van het project wordt ook duidelijk in de activiteit ‘Dammaatjes’. Fitter Brein koppelt jeugdspelers van de lokale damclub aan ouderen met beginnende dementie voor wie het soms lastig is om zelf naar een buurtkamer of andere activiteit buitenshuis te komen. 

Palmans vertelt er meer over. “Een van de deelnemers is Karel, een meneer die ontzettend graag damt. Hij woont thuis, maar kan niet meer zelfstandig deelnemen aan activiteiten buitenshuis. Daardoor heeft hij doordeweeks weinig om handen.” Volgens Palmans fleurt Karel op zodra het dambord op tafel komt. “Dat er speciaal iemand bij hem thuis langskomt om samen te dammen, vindt hij prachtig. Hij vindt het vooral mooi dat hij wordt uitgedaagd door een echte dammer. Ook het bezoek zelf en het vaste bezoekmoment om naar uit te kijken zijn voor hem belangrijk.”

Afbeelding

Juist die regelmaat is volgens Palmans een onderdeel van het idee. ‘Dammaatjes’ is geen eenmalige activiteit: om de 2 weken staat er iemand bij de deelnemer voor de deur om samen te dammen. Ook een begeleider van Fitter Brein sluit aan bij de ontmoeting.

De groei van het project heeft ook iets veranderd binnen Fitter Brein zelf. Begeleiders en vrijwilligers volgden een training van Netwerk Dementie Drenthe. Hierdoor zijn zij bewuster van hoe ze het best kunnen omgaan met mensen met dementie, en kijken ze op een andere manier naar hun rol tijdens het damspel. Ze leggen rustiger uit, nemen meer tijd en kijken wat iemand op dat moment nodig heeft.

Als iemand met dementie een spelregel vergeet, een schijf niet slaat of een zet verkeerd uitvoert, wordt dat niet automatisch gecorrigeerd. De regels zijn niet verdwenen, maar winnen is niet het uitgangspunt. 

“Je moet niet verwachten dat iedereen de regels nog precies kent of dat er fanatiek volgens de officiële regels gespeeld moet worden”, zegt Palmans. “Het doel is niet om een goede dammer van iemand te maken, maar om ervoor te zorgen dat iemand een fijne middag heeft. We proberen vooral mee te spelen, te helpen en ervoor te zorgen dat iemand plezier houdt in het spel. Het gaat bij deze activiteiten niet om wie er wint, maar om het kunnen blijven meedoen.”

Ook het materiaal waar tijdens de activiteiten mee wordt gewerkt is aangepast. De bestaande damboekjes hadden volgens Palmans kleine teksten en diagrammen die voor sommige deelnemers lastig te lezen waren. Fitter Brein ontwikkelde daarom materiaal met grotere teksten, duidelijke diagrammen en eenvoudige opdrachten. Deelnemers krijgen de damboekjes mee naar huis en kunnen daar op een rustig moment mee verder.

Afbeelding

Fitter Brein kijkt vooral in de praktijk wat werkt. “We zijn eigenlijk steeds meer gaan kijken naar de vraag: wat heeft iemand nodig om mee te kunnen blijven doen? Dat is voor ons de belangrijkste verandering geweest.” Begeleiders letten op reacties tijdens activiteiten en vragen deelnemers, mantelzorgers en vrijwilligers om feedback. Palmans: “We kijken bijvoorbeeld hoe deelnemers reageren tijdens een activiteit, of ze zich prettig voelen, of ze actief meedoen en vooral of ze met plezier terugkomen.” Palmans zegt er nadrukkelijk bij dat het project geen wetenschappelijk onderzoek uitvoert. Het gaat om wat zij in de praktijk zien en terugkrijgen van deelnemers. Op basis daarvan passen ze de activiteiten en materialen steeds verder aan.

De ervaring in Hoogeveen levert ook lessen op voor andere organisaties die iets vergelijkbaars willen opzetten. Palmans geeft als eerste tip dat het belangrijk om eerst een lokale partner te zoeken. Een welzijnsorganisatie, zorgorganisatie, buurtkamer of lokaal netwerk rond dementie kan helpen om mensen te bereiken en mee te denken over de activiteit.

Als tweede punt geeft hij mee dat vrijwilligers niet alleen goed zouden moeten zijn in de activiteit die ze aanbieden, maar ook moeten weten hoe ze met iemand met dementie kunnen omgaan. Een korte training of uitleg kan volgens Palmans al veel verschil maken.

De derde les is om klein te beginnen. Een grote groep of ingewikkelde organisatie is niet nodig. Fitter Brein begon zelf ook klein en heeft de activiteiten in de loop van de tijd aangepast.

De grootste investering zit volgens Palmans niet in materiaal. ‘De grootste investering zit wat ons betreft in tijd, goede begeleiding en aandacht voor de deelnemers.’ Dammen zelf vraagt weinig middelen. Een dambord is genoeg om te beginnen.

Een competitie of toernooi past daar volgens hem juist minder goed bij. ‘Je moet niet te grote dingen willen.’ Een competitief karakter kan de activiteit te serieus maken voor deelnemers die vooral willen spelen en contact willen hebben.

De subsidie van ZonMw maakte het mogelijk om het project op deze manier op te zetten. Fitter Brein kon nieuwe activiteiten ontwikkelen, vrijwilligers trainen en nieuw materiaal maken Ook de samenwerking met partijen als Netwerk Dementie Drenthe en Icare is verder uitgebouwd.

Palmans: “Als de subsidie stopt, willen we natuurlijk niet dat deelnemers ineens hun activiteit en sociale contacten kwijtraken. Daarom zijn we nu al bezig om te kijken hoe we de activiteiten zoveel mogelijk structureel kunnen voortzetten.” Hij geeft aan dat het project ook al blijvende resultaten heeft opgeleverd, zoals de ontstane samenwerkingen, nieuwe materialen en getrainde medewerkers. 

Dat betekent niet dat de continuïteit daarmee vanzelf geregeld is. Palmans noemt het juist een vraag die samen met partners moet worden opgepakt. Hoe de damactiviteiten worden voortgezet vraagt overleg tussen Fitter Brein, de gemeente Hoogeveen, Dementienetwerk Drenthe en Stichting Welzijnswerk Hoogeveen.Wie houdt of pakt welke rol?

Voor Lummie is het dambord intussen een vast onderdeel van haar week. “Ik vind het supergoed wat Fitter Brein allemaal doet. De begeleiders van Fitter Brein hebben aandacht voor je en nemen de tijd om uitleg te geven of om een potje te spelen. Ze proberen echt het brein aan het werk te zetten. Ik kan wel zeggen dat ik dankzij Fitter Brein meer dam. Niet alleen bij de buurtkamer, maar ook als mijn kleindochter op bezoek komt. Daar geniet ik van.”