Behandeladvies visueel beperkte mensen met posttraumatische stress

Een interview met Hilde van der Aa
1 op de 3 mensen met een visuele beperking ervaart mentale klachten. Depressie en angst komen maar liefst twee keer zo vaak voor bij blinden en slechtzienden dan bij hun leeftijdgenoten. Ook posttraumatische stress komt relatief vaak voor bij mensen die niet of zeer slecht zien. Vanuit het ZonMw-programma Langdurige Zorg en Ondersteuning onderzocht Hilde van der Aa samen met collega-onderzoekers de relatie tussen posttraumatische stress en een visuele beperking.

Ongeveer 360.000 mensen in Nederland hebben een visuele beperking. ‘Veel oogaandoeningen zijn degeneratief’, vertelt Van der Aa die als senior onderzoeker verbonden is aan de afdeling Oogheelkunde van Amsterdam UMC en de Robert Coppes Stichting. ‘Het idee om uiteindelijk blind te worden geeft veel mentale klachten. De onzekerheid en toenemende afhankelijkheid heeft vaak een ingrijpend effect op het dagelijks leven.’

 

Kwetsbaar door visuele beperking

Ook de kwetsbaarheid neemt toe naarmate mensen minder goed of helemaal niet meer kunnen zien. Van der Aa: ‘Visueel beperkte mensen lopen nu eenmaal meer risico op een verkeersongeluk, een valongeluk of misbruik door anderen.’ Dat risico vertaalt zich in een grotere kans op het meemaken van een traumatische gebeurtenis en het ontwikkelen van een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Een visuele beperking kan zorgen dat zo’n gebeurtenis als stressvoller wordt ervaren, doordat mensen gevaar minder goed aan zien komen en situaties moeilijker kunnen overzien. Dat maakt het lastig om adequaat te reageren op een situatie. Bovendien kan een visuele beperking invloed hebben op de ernst en beleving van de klachten na een traumatische gebeurtenis.

Boeken ingedoken

Sinds 2012 werkt Van der Aa als onderzoeker binnen het vakgebied Oogheelkunde. Voor haar onderzoek naar de relatie tussen PTSS en het hebben van een visuele beperking werkte ze samen met uitvoerend onderzoeker Lia van der Ham. In 2018 dienden zij voor het deelprogramma Kennisontwikkeling van het programma Langdurige Zorg en Ondersteuning (LZO) van ZonMw een subsidieaanvraag in. ‘Na de toekenning zijn we direct de boeken ingedoken.’ Naast een uitgebreid literatuuronderzoek namen de onderzoekers interviews af met cliënten van de Robert Coppes Stichting en Bartiméus en werden deelnemers via de Oogvereniging geworven. Inhoudelijke ondersteuning vonden zij bij professionals van expertisecentrum Koninklijke Visio en Bartiméus.

Behandelingsverlegenheid hulpverleners

Posttraumatische stress klachten kunnen leiden tot depressiviteit, angst en een sociaal isolement. Gelukkig zijn er bewezen therapieën bij traumabehandeling, zoals cognitieve gedragstherapie en EMDR-therapie waarbij de patiënt teruggaat naar de traumatische ervaring. Door herbeleving van het trauma en professionele begeleiding kan de traumatische gebeurtenis uiteindelijk worden verwerkt. Met enkele aanpassingen in werkwijzen, uiteraard in overleg tussen behandelaar en cliënt, zijn dit soort behandelingen goed in te zetten voor mensen met een visuele beperking en PTSS. ‘Maar’, zo stelt Van der Aa, ‘veel hulpverleners, zoals gedragswetenschappers of psychologen, zijn terughoudend om deze therapieën voor te schrijven vanwege de kwetsbaarheid van visueel beperkten. Deze groep mensen heeft vaak een klein of helemaal geen sociaal vangnet. Er heerst een zekere mate van behandelingsverlegenheid, terwijl door het niet aanbieden van therapie de klachten kunnen verergeren.’

'Deze groep mensen heeft vaak een klein of helemaal geen sociaal vangnet. Er heerst een zekere mate van behandelingsverlegenheid, terwijl door het niet aanbieden van therapie de klachten kunnen verergeren.’
Hilde van der Aa

Advies aan professionele hulpverleners

Het onderzoek van Hilde van der Aa en Lia van der Ham heeft naast de bevindingen geresulteerd in een advies aan professionele hulpverleners. ‘We adviseren in veel gevallen om de standaardbehandelingen voor PTSS voor te schrijven aan visueel beperkten. Belangrijk daarbij is om oog te houden voor de specifieke kwetsbaarheid van deze groep mensen. Dat betekent dat je echt een vinger aan de pols houdt en de cliënt goed blijft monitoren.’

Vanuit de VIVIS Academie, waar ook de Robert Coppes Stichting onder valt, is een opleidingsmodule ontwikkeld waarmee professionals worden geïnformeerd en geschoold. Ook wordt vanwege de COVID-pandemie de mogelijkheid van het inzetten van e-health onderzocht. Naast therapeutische behandeling kan hulp geboden worden in de vorm van preventie, laagdrempelige hulp en zelfhulp.

Afbeelding
Portret senior onderzoeker Hilde van der Aa, verbonden aan afdeling Oogheelkunde van Amsterdam UMC en de Robert Coppes Stichting

Programma Langdurige Zorg en Ondersteuning (LZO)

Met het programma Langdurige Zorg en Ondersteuning werkt ZonMw in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan een innovatieve en duurzame kennisbasis voor de langdurige zorg en ondersteuningssector. Met het deelprogramma Kennisontwikkeling wordt (wetenschappelijke) kennis in de langdurige zorg en ondersteuning ontwikkeld en het verspreiden van deze kennis naar de zorg en ondersteuning gestimuleerd. Om de kwaliteit van zorg te bevorderen, wordt ingezet op een nauwe samenwerking tussen onderzoek, praktijk en onderwijs. Bij alle activiteiten van het programma staat het perspectief van de cliënt centraal.