Waarom mantelzorg essentieel is voor betere zorg

Met deze gedachte en in reactie op de toenemende druk op mantelzorgers is in 2023 het Lectorenplatform Informele Zorg opgericht, onder leiding van Marie Louise Luttik van de Hanzehogeschool Groningen. Het platform bundelt kennis en expertise van lectoraten van 7 hogescholen, waaronder de Hanzehogeschool Groningen, Hogeschool van Amsterdam, Hogeschool Utrecht, Hogeschool InHolland, Christelijke Hogeschool Ede, Hogeschool Rotterdam en Haagse Hogeschool, samen met kennisorganisaties zoals MantelzorgNL, Pharos en Movisie. Het platform richt zich op het versterken van praktijkgericht onderzoek naar mantelzorg, het stimuleren van innovaties in zorg en welzijn en het structureel versterken van de positie van mantelzorgers.

De lectoraten binnen het platform richten zich, ieder in hun eigen context, op informele zorg, van buurtniveau tot (academische) ziekenhuizen. Door deze uiteenlopende praktijkgebieden te verbinden, ontstaat een kans om van elkaar te leren en te verbeteren, met als doel mantelzorgers zo goed mogelijk te ondersteunen, hun kennis en betrokkenheid volledig tot hun recht te laten komen, de kwaliteit van zorg te versterken en idealiter ook het werkplezier van professionals te bevorderen.

De rol van mantelzorgers wordt steeds belangrijker om de zorg houdbaar te maken en om tegemoet te komen aan personeelstekorten en de toenemende zorgvraag. Professionele zorg vormt een waardevolle aanvulling op mantelzorg, waarbij mantelzorgers hun kennis, ervaring en betrokkenheid centraal blijven inzetten en mogelijk ook werkdruk van professionals kunnen verlichten.

Hoewel samenwerking met mantelzorgers steeds vaker wordt gezien als een manier om tekorten op te vangen, ligt de echte meerwaarde elders: in betere zorg, meer continuïteit en een betere kwaliteit van leven van de mensen die zorg ontvangen. Mantelzorgers kennen hen vaak het beste, signaleren veranderingen vroeg en helpen de zorg beter af te stemmen op het dagelijks leven. Tegelijkertijd is het essentieel dat hun betrokkenheid het eigen welzijn niet schaadt.

In sommige velden, zoals de wijkverpleging, ouderenzorg en welzijnsorganisaties, is samenwerking met mantelzorgers vaak al redelijk goed ingebed in de dagelijkse praktijk. Daar worden zij steeds meer als volwaardige partners in de zorg gezien. In het ziekenhuis is deze samenwerking nog volop in ontwikkeling. Niet langer staat alleen de patiënt centraal, maar ook het netwerk daaromheen. Zo verschuift de focus van patiëntgerichte zorg naar patiënt- en familie gecentreerde zorg. Dit vraagt echter nog wel om een andere manier van werken in het ziekenhuis.

De groeiende rol van mantelzorgers roept belangrijke vragen op: hoe organiseren we effectieve samenwerking tussen professionals en mantelzorgers? Hoe voorkomen we overbelasting? En hoe ondersteunen we mantelzorgers goed?

Het Lectorenplatform Informele Zorg richt zich op deze vragen. In november 2025 presenteerde het platform de Kennisagenda Informele Zorg – focus mantelzorg, een overzicht van de meest urgente kennisvragen rond mantelzorg. De kennisagenda is tot stand gekomen op basis van uitgebreid deskresearch én een brede raadpleging van ervaringsdeskundigen, professionals uit de praktijk en het onderwijs, onderzoekers en beleidsmakers, uitgevoerd volgens de Delphi-methodiek. Zo zijn de thema’s voortgekomen uit een systematisch proces dat expertise uit verschillende perspectieven meeneemt.

De thema’s gaan onder andere om ondersteuning van mantelzorgers, de combinatie van werk en zorg en de samenwerking tussen formele en informele zorg. Door deze vragen centraal te stellen, biedt het platform richting voor toekomstig praktijkgericht onderzoek. De uitkomsten kunnen vervolgens beleid en onderwijs helpen beter aan te sluiten bij de behoeften van mantelzorgers, mensen die zorg ontvangen én professionals.

De vragen uit de kennisagenda sluiten bovendien aan bij ontwikkelingen in beleid. Recente rapporten, waaronder dat van de Sociaal-Economische Raad over mantelzorg en werk in een zorgzame samenleving, benadrukken dat samenwerking tussen formele en informele zorg structureel moet worden georganiseerd. Tegelijkertijd groeit het besef dat mantelzorg niet onbeperkt kan worden uitgebreid. Voor een groeiende groep mensen blijkt het combineren van betaald werk en zorgtaken namelijk lastig vol te houden. Dat kan leiden tot overbelasting, minder werken of zelfs uitval op de arbeidsmarkt. Vooral vrouwen worden hierdoor relatief vaak geraakt, met gevolgen voor de verdeling van zorg en werk en voor hun financiële positie. De positie van werkende mantelzorgers is daarom niet voor niets ook een belangrijk onderzoeksthema in de kennisagenda.

De beweging naar een betere samenwerking tussen formele zorg en informele zorg, en dan met name mantelzorg, is complex maar noodzakelijk. Het vraagt om nieuwe vormen van samenwerking, betere ondersteuning voor mantelzorgers en blijvend onderzoeken naar wat effectief en haalbaar is. Deze ontwikkelingen roepen ook belangrijke vragen op over de grenzen van mantelzorg. Hoe ver kan en mag de verschuiving van zorgverantwoordelijkheden van formele zorg naar mantelzorg gaan? En hoe zorgen we dat mantelzorg vrijwillig blijft en niet vanzelfsprekend wordt opgelegd? Mantelzorgers zijn geen tijdelijke oplossing: zij zijn partners in zorg die de kwaliteit, continuïteit en menselijkheid van zorg en welzijn versterken. Dat verdient onze aandacht, steun en onderzoek.