Toekomstverkenning Zorg en Cultuur: kunst helpt zorginfarct voorkomen
Hoe houden we de langdurige zorg mensgericht én toegankelijk in een snel vergrijzende samenleving? De Toekomstverkenning Zorg en Cultuur laat zien dat inzet van kunst en cultuur in de zorg bijdraagt het voorkomen van een zorginfarct.
De druk op de langdurige zorg loopt op. De samenleving vergrijst, het aantal mensen met een chronische aandoening groeit en personeelstekorten zetten de zorg verder onder spanning.
In dit krachtenveld verschijnt de Toekomstverkenning Zorg en Cultuur in de langdurige zorg en ondersteuning. Een verkenning die de ingezette beweging van zorg naar gezondheid ondersteunt en laat zien dat inzet van kunst in de (langdurige) zorg bijdraagt aan kwaliteit van bestaan.
Als we over 20 jaar verschil willen maken in de kwaliteit van bestaan van mensen met een zorgbehoefte, moeten we nu beginnen.
De toekomstverkenning is in opdracht van ZonMw geschreven door Crétien van Campen, in zijn rol als voorzitter van de ZonMw-programmacommissie Kunst en Cultuur in de langdurige zorg en ondersteuning.
Waarom deze toekomstverkenning en waarom nu?
Al ruim 8 jaar investeert ZonMw op verzoek van VWS en OCW, in samenwerking met publieke fondsen zoals Fonds Sluyterman van Loo/Lang Leve Kunst, in onderzoek en praktijkontwikkeling rond kunst en cultuur in de zorg. Kunstenaars en zorgprofessionals werken samen op de werkvloer, in verpleeghuizen en buurthuizen. Die initiatieven laten zien wat mogelijk is.
We stevenen af op een zorginfarct. Dat los je niet op vanuit de zorg.
De schaal is nog beperkt en de urgentie is groot. “We stevenen af op een zorginfarct,” zegt van Campen. “Meer ouderen, meer chronische ziekten, overbelaste mantelzorgers en personeelstekorten. Dat los je niet op vanuit de zorg.” Dus dit is het moment. Want kabinet-Jetten kondigt bezuinigingen aan in de langdurige zorg, terwijl het tegelijkertijd inzet op kwaliteit van leven en preventie. De toekomstverkenning biedt concrete handvatten om die ambities waar te maken. “Preventie gaat niet over medische preventie” benadrukt Van Campen. “Het gaat over actief blijven, meedoen, cultuur en sport. Dáár liggen kansen.”
2 paden: zorg, of kwaliteit van bestaan?
In de toekomstverkenning schetst Van Campen 2 mogelijke paden.
Pad 1: investeren in zorg en wonen (huidig beleid)
Van oudsher ligt de nadruk op het organiseren van zorg en ondersteuning rond de behandeling en verzorging van ziekten. Daarbij wordt ook gekeken naar manieren om de zorg toekomstbestendig te maken, bijvoorbeeld door inzet van technologie zoals domotica en zorg op afstand, en door een grotere rol voor mantelzorgers. Deze middelen kunnen bijdragen aan het opvangen van personeelstekorten en het langer zelfstandig wonen van ouderen.
Tegelijkertijd blijven menselijke aandacht, zingeving en sociale verbinding belangrijke elementen van goede ouderenzorg die niet uitsluitend door technologie kunnen worden ingevuld.
Pad 2: investeren in zorg, wonen, welzijn en cultuur
In dit pad verschuift de aandacht van ziekte naar kwaliteit van bestaan. Zorg blijft belangrijk, maar wordt onderdeel van een bredere benadering waarin ook cultuur, welzijn en wonen een structurele rol spelen.
“Zorg is mensenwerk,” zegt Van Campen. “Als kwaliteit van bestaan het doel is, dan gaat het ook over meedoen, jezelf ontwikkelen, plezier hebben, gezien en gehoord worden.” Dat betekent: samenwerken over sectoren heen. Niet incidenteel, maar structureel.
Creatieve zorg: méér dan een activiteit
Van Campen introduceert in de toekomstverkenning het begrip creatieve zorg: een samenwerking tussen expertises uit de sectoren van cultuur, welzijn, wonen en zorg, gericht op het versterken van kwaliteit van bestaan.
Het aandeel van kunstenaars in creatieve zorg kan vele vormen aannemen: samen muziek maken of zingen, schilderen en tekenen, theater maken, schrijven, werken met textiel of papier, etcetera. Alle kunstvormen zijn in principe toepasbaar in een zorgcontext.
Creatieve processen brengen beweging, ontmoeting en trots. Ze versterken sociale verbinding en verminderen eenzaamheid. En ze laten mensen ervaren: ik tel mee.
Effect op ouderen én zorgprofessionals: meer leef- en werkplezier
De inzet van kunst en cultuur in de zorg heeft in de eerste plaats effect op de mensen die deelnemen aan een culturele activiteit. Deze activiteiten brengen meer tijd en aandacht in hun dagelijks leven, of ze nu wel of geen zorgvraag hebben. Ze stimuleren ontmoeting, creativiteit en zingeving, en dragen zo bij aan een betere kwaliteit van bestaan. Tegelijk kan de zorg persoonlijker worden: activiteiten sluiten beter aan bij de interesses, wensen en mogelijkheden van mensen met een langdurige zorgbehoefte. Bovendien vergroot deelname aan culturele activiteiten de inclusie en participatie van ouderen in het sociale en culturele leven.
De impact blijft echter niet beperkt tot de mensen die deelnemen aan een culturele activiteit. Wanneer kunstenaars samenwerken met zorgprofessionals, verandert ook de dynamiek op de werkvloer. “Je ziet mensen weer tot leven komen,” zegt Van Campen. “En dat doet ook iets met zorgprofessionals.” Zorgwerk is vaak instrumenteel georganiseerd: wassen, aankleden, medicatie. Belangrijk werk, maar de tijd voor echt contact is schaars. Culturele activiteiten creëren ruimte voor ontmoeting en andere vormen van aandacht. Zorgprofessionals leren anders kijken naar cliënten, zien nieuwe kanten van mensen en ervaren meer ruimte voor menselijkheid, wat een positieve impuls kan geven aan het werkplezier.
“Kunstenaars brengen reuring; je ziet dat het leefplezier van de deelnemers toeneemt en dat het de (werk)sfeer ten goede komt,” aldus Van Campen.
Als kwaliteit van bestaan het doel is, dan kan de zorg het niet alleen.
Van zorg naar gezondheid: een bredere beleidsbeweging
De toekomstverkenning sluit aan bij een bredere beleidsontwikkeling. In overheidsbeleid zien we een verschuiving van zorg naar gezondheid, van ziekte naar kwaliteit van leven. Van Campen trekt die lijn door. “Als ziekte centraal staat, gaat het over behandeling en verzorging. Als kwaliteit van bestaan centraal staat, kijk je breder. Dan gaat het ook over wat mensen samen doen, over cultuur en sport.”
Driekwart van de gepensioneerden is vitaal. De kunst is om die vitaliteit zo lang mogelijk te behouden en de overgang naar zorgafhankelijkheid uit te stellen of te verzachten. Kunst en cultuur spelen daarin een preventieve rol.
Van lokale initiatieven naar structurele inbedding
Hoewel er veelbelovende voorbeelden zijn, blijft creatieve zorg nog te vaak beperkt tot een handvol organisaties. Dit heeft te maken met de onbekendheid met de mogelijkheden of twijfels over effectiviteit. Maar organisatorische en financiële barrières en het gebrek aan structurele inbedding in beleid spelen een rol.
Daarom wordt op 27 mei 2026 het symposium 'Kwaliteit van bestaan: maak met kunst het verschil' georganiseerd, waarin werkvloer, management en bestuur en beleid samen in gesprek gaan.
Van Campen: “Van de werkvloer tot de directiekamer moeten we kijken welke stappen nodig zijn. “Hoe maken we creatieve zorg vanzelfsprekend?” Het doel is namelijk niet nóg een project, maar een echte cultuuromslag.
Een lange adem: richting 2040
De toekomstverkenning kijkt vooruit naar 2040. Verandering vraagt tijd. Maar niets doen is geen optie.
“De belangrijkste stap is dat we anders gaan denken en doen,” stelt Van Campen. “En er zijn genoeg mooie voorbeelden waarvan we kunnen leren en die we verder kunnen ontwikkelen.” Die voorbeelden zijn er al, in verpleeghuizen, buurthuizen, wijkcentra en bij culturele instellingen. De opgave is om ze te verbinden, te verdiepen en op te schalen.
Een werkend voorbeeld uit de praktijk: Fit-ART
Een organisatie die laat zien wat kunst en creativiteit in de praktijk kunnen betekenen, is Fit-ART. De stichting begon twaalf jaar geleden met creatieve projecten in woonzorgcentra en werkt inmiddels ook met vitale senioren die langer thuis wonen. In de projecten zien de initiatiefnemers dat deelnemers actiever en blijer worden, nieuwe vriendschappen sluiten en trots ervaren doordat ze iets tastbaars maken. Dat zorgt zichtbaar voor meer leefplezier.
Zo organiseren ze bijvoorbeeld workshops papierscheppen, waarbij deelnemers van restmaterialen nieuw papier maken. Deelnemer Julia Molenaar vertelt: “Het creatieve proces geeft me zóveel energie. Normaal heb ik ’s middags een dip, maar nu ga ik stuiterend naar huis. En ik zat naast iemand die ik niet kende, maar het voelde alsof we vriendinnen waren. Het creatieve verbindt.”
Het maken van iets nieuws geeft deelnemers ook meer eigenwaarde. “Er komt zoveel op je af wat je niet meer kan,” zegt Molenaar. “En als je dan creatief aan de slag gaat, is het altijd goed. Mensen zijn trots op wat ze maken.”
Volgens initiatiefnemer Tineke Posthumus heeft die creatieve betrokkenheid ook bredere effecten. “Volgens ons scheelt creativiteit uiteindelijk handjes in de zorg,” zegt ze. “Maar wij doen het vooral omdat we mensen gelukkig zien worden.”
Ze herinnert zich bijvoorbeeld een reactie van een huisarts die merkte dat hij sommige oudere patiënten minder vaak op zijn spreekuur zag sinds zij deelnamen aan creatieve activiteiten. Ze voelden zich goed, waren actiever en hadden minder behoefte aan medische zorg. Het vervangt de zorg niet, benadrukt Posthumus, maar het kan wel bijdragen aan gezondheid en welzijn.
Oproep: samen bouwen aan kwaliteit van bestaan
De toekomstverkenning is geen eindpunt, maar een startpunt. Een uitnodiging aan zorgorganisaties, culturele instellingen, gemeenten, fondsen en beleidsmakers om samen te werken aan een bredere visie op langdurige zorg. Want we willen niet alleen zorgen vóór mensen, maar zorgen dát mensen blijven meedoen.
We hebben wonen, welzijn én cultuur nodig om samen de kwaliteit van bestaan te behouden.
Download de toekomstverkenning
De volledige Toekomstverkenning Zorg en Cultuur biedt verdieping, onderbouwing en concrete aanbevelingen voor beleid en praktijk. U downloadt de toekomstverkenning hier.
Wil u liever een gedrukt exemplaar? Mail dan naar cultuurenzorg@zonmw.nl.
Een Engelse vertaling van de toekomstverkenning wordt verwacht in de zomer van 2026.
